Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) 2030 yılına kadar enerji sektöründeki gelişmeleri öngören “World Energy Outlook 2008 Raporu”nu hazırladı. 12 Kasım’da piyasaya çıkan raporu 30 ülkeden sonra dün de Türkiye’ye gelerek Sabancı Center’da düzenlenen bir toplantıda Türkiye’ye anlatan IEA Başekonomisti Dr. Fatih Birol, bir izleyicinin “Enerji Bakanı danışmanı olsaydınız, ne yapardınız?” sorusunu yanıtlarken, enerjide Rusya’ya olan bağımlılığın azaltılması gerektiğinin altını çiziyordu.
Birol’un asıl kaygısının, kapıda bekleyen “Rusya’nın enerji savaşları“ olduğunu öğrenmem için sunumun bitmesini beklemem gerekti.

Türkiye ne yapmalı?
Dr. Birol, Türkiye’ye ilişkin “fosil yakıt kaynakları fakir, jeopolitik olarak zor bir yerde ve gelişen bir ülke” saptamasını yaptıktan sonra önerilerini sıralıyor:
-  Arz güvenliği ciddiye alınmalı. 
-  Taşıtlarda enerji verimliliği artırılmalı.
-  Petrol varlığı açısından yanlış resimler ortaya konmamalı. 
-  Rusya’ya bağımlı olan doğalgaza alternatif olacak yakıt ve kaynak ülke çeşitliliğine gidilmeli. Burada söz konusu olan ülke Rusya olmasaydı da bu sözleri söylerdim ama değil, Rusya!
-  Nükleer enerji açısından teknoloji ve ülke seçimlerinde kaygılar giderilmeli.
(Mersin Akkuyu Nükleer Santral ihalesine tek teklif Rus şirketi Atomstroyexport ve Inter Rao ile birlikte Turgay Ciner’in şirketi Park Enerji konsorsiyumundan geldi.)
-  Kopenhag’da, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (2012’de sona erecek Kyoto Protokolü’nün devamı niteliğinde) güvenilir iklim rejimini sağlayacak yol haritasını belirleyecek. Türkiye ayak diretmemeli.
Petrolün varil fiyatının 2010’dan sonra yeniden 100 dolara çıkacağını söyleyen Birol, “Petrol pahalanacak” diyor.

Putin ile gaz sancısı
Rusya Başbakanı Vladimir Putin de geçtiğimiz hafta Doğalgaz İhraç Eden Ülkeler Forumu’nda “Ucuz doğalgaz dönemi bitti“ demişti.
TÜSİAD Enerji Komisyonu Başkanı Arnold Hornfeld, toplantı sonrasında yanına gittiğimiz Birol’a “Putin’in sözlerini nasıl yorumladınız?” diye soruyor.
Birol’un yanıtı net: “Enerji savaşlarına bir iki yılımız kaldı! Eğer bu raporun bir eksiği varsa o da Putin’in konuşmasından önce basılmış olması.”
Doğalgaz OPEC’i olarak isimlendirilen İran-Katar ve Rusya merkezli, GECF’in kuruluşunu hafife almamak gerektiğini söyleyen Birol, “Ülkeler birbirlerinin doğalgaz fiyatlarını bilecek ve bu nedenle de fiyatlar artacak” tahmininde bulunuyor.
Doğalgaz rezervlerinin üzerinde oturan “Gazman” Putin, Rusya’ya 2015 yılında enerji bağımlılığı yüzde 35’e ulaşacak olan AB’ye sürekli “tokat” atıyor ve son olarak da boru hatlarında Uzakdoğu projelerini aktive edeceğinin işaretlerini veriyordu.

Tartışmalı ihale: Akkuyu
Birol’a, Barack Obama’nın kabinesine Nobel ödüllü Steven Chu’yu Enerji Bakanı olarak belirlemesini referans alarak şu soruyu yönelttim:
“Aynı kubbe altında Rusya savaşçı bir enerji politikası belirlerken, ABD’nin enerjide kaynak sorununu jeostratejik alandan kendini üstün gördüğü Ar-Ge ve teknoloji alanına kaydırması nasıl mümkün oluyor?”
Birol, “ABD, Rusya’nın bu politikasını öngörerek böyle (yeşil enerji, yenilenebilir enerji gibi) davranıyor” yanıtını veriyor.
Toplantının açılış konuşmasını yapan Enerji Bakanlığı Müsteşar Yardımcısı Selahattin Çimen’e de ne soracağım belli: “Nükleer ihalesini Ruslara verirseniz, gelecek eleştirileri biliyorsunuz değil mi?”
Çimen, “Eleştiriler belli ama, yasa da belli!” diyerek, fiyat değerlendirmesini beklediklerini vurguluyor.

syilmaz@milliyet.com.tr

Özel kesimin dış borcu 140 milyar doları aşıyor

Dış borç sorunumuz hakkında çok şey söyleniyor. Önümüzdeki yıl temel ekonomik riskin dış borçlar olduğu ve özel kesimin yüklü dış borcunu çevirmekte zorlanacağı belirtiliyor. Zaten IMF ile bir anlaşma aranmasının nedeni de bu. Peki bu risk ne kadar? Çünkü her kafadan ayrı bir rakam çıkıyor. Bu konuda bu hafta Merkez Bankası önemli veriler açıkladı.
Ekim sonu itibarıyla özel kesimin uzun vadeli dış borçlarının toplamı 139.4 milyar doları buluyor.
Bunun 95.9 milyar doları reel kesime ait. Gerisi, yani 43.5 milyar doları ise, finans kesimine. Ancak Eylül ayı sonunda uzun vadeli dış borçların toplamı 145 milyar dolarmış. Yani özel kesimin bu borçları ödemeye başlamasıyla 5.5 milyar dolar azalmış.
Kısa vadeli borçlar ise oldukça az. Banka dışı kesimin kısa vadeli dış borcu sadece 1.7 milyar dolar. Bankaların ise kısa vadeli dış borcu 9.4 milyar dolar. Fakat burada da azalma var; kısa vadeli borçlar reel kesim 300 milyon dolar ödemesiyle azalmış.

10 ayda 30 milyar dolar ödenecek
Önümüzdeki 10 ayda (ocaktan itibaren) reel kesimin 29.8 milyar dolar uzun vadeli dış borç ödeyeceği anlaşılıyor. 1 milyar dolar kadar da kısa vadeli dış borç ödeneceğine göre, hemen her ay 3 milyar dolara yakın dış borç ödemesi gerekiyor. Az değil.
Ayda 2 milyar dolar da cari açık oluşacağına göre, kamu hariç, finansman gereği 5 milyar doları aşıyor. Hadi özel kesim borcunun yarısını yinelesin; yine de 3-4 milyar dolarlık bir finansman gereği doğacaktır.  
Kasım ayında özel kesim 2.1 milyar dolar borç ödemiş. Aralık ayında ise 3.9 milyar dolar. Böylece döviz kurunun aralık ayında neden gevşemediğini de anlamış oluyorum. Ekim ayında sıcak para çıkışı 4.5 milyar dolardı.
Demek ki, bunun üzerine ciddi ölçüde kurumsal döviz talebi de doğarak dış borçlar ödenmiş.
Tabii bu borçların çevrilmesindeki en büyük sorun borcu sağlayan ülkelerdeki mali kriz. Daha önce borç vermek için müşteri kovalayan bankalar bugün “Kelin merhemi olsa başına sürerdi” misali  paralarının üstüne oturup kendileri borç para arıyor.
Örneğin, İngiltere bu borçların yüzde 21’ini sağlamış ve mali kesimi sorunlu. Gerçi yüzde 14’ünü sağlayan Bahreyn’de sorun daha az, ama petrol fiyatları da düşüyor. Almanya bu kredilerin yüzde 11’ini sağlıyor ve yine sorunlu. Fakat en azından ABD’den iyi. Daha sonra Malta geliyor; yüzde 10. Ama bu daha çok yerli bankaların yurtdışında sağladığı kredilerden oluşuyor. Özetle sorun çok da abartılmamalı.

2010’da ferahlayacağız
2009 yılında ödenecek borç yekûnu 39.3 milyar doları buluyor. Ama 2010 yılında bu 19.4 milyar dolara düşüyor. Yani 2009 yılından sonrası biraz daha ferah gözüküyor.
Fakat hükümetin oturup düşünmesi gerek. 2003 yılında iktidara geldiklerinden bir yıl sonra özel kesimin uzun vadeli dış borcu 30 milyar dolardı. Bunun 5,3 milyar doları finans kesiminindi, 24.7 milyar doları da finansal olmayan kesimin. Şimdi bu rakam 139 milyar doları aşmış durumda. Finans kesiminin borcu 43.5 milyar dolara çıkmış, diğer kesimin ise borcu 95.9 milyar doları buluyor.
Buradan da anlaşılıyor ki, finans kesiminin dış borcu 8 kat, diğer kesimin ise 3.9 kat artmış. Yani yine bankalar ortalığı bulandırmış. Bu sürede ayakta mı uyundu?

hgunes@milliyet.com.tr

ABD ‘sıfır faiz’de Japon modelinden medet umuyor

Amerikalılar ekonomiyi canlandırmak için “sıfır faiz”den medet umuyor. “Sıfır faiz” deyimi ucuz kaynak için kullanılıyor.
Hedef, ticari kredi dağıtacak bankalara Merkez Bankası’ndan sıfır faizle veya sıfır faize yakın ucuz faizle “sınırsız ölçüde” para akıtmaktır. Bankaların da bu kaynağa dayalı olarak yatırım, üretim ve tüketim yapacaklara bolca kredi dağıtmasıdır. Bolca krediyi alacakların bunu harcayarak ekonomiyi harekete geçirmeleridir.
İşte bunun içindir ki, Amerika’da Merkez Bankası (FED) bankalara 0.25 faizle kredi vermeye başladı. (Bizde de Merkez Bankası faizi düşürdü ama, şimdilik bankalara yüzde 17.5 faizle kredi veriyor.)
Sıfır faiz denilince genelde “kafalar karışabiliyor.” ABD’de Merkez Bankası faizi 0.25’e indirmeden önce Amerikan Hazinesi sıfır faizle hazine bonosu satmaya başlamıştı. 

Sıfır faiz hazineye...
Bankalarda gösterge faizi yüzde 3.25 ama bankalar genelde reel sektöre yüzde 4.5 dolayında faizle kredi kullandırıyor. Konut kredileri faizi yüzde 5 ile yüzde 8 arasında. Otomobil kredileri faizi yüzde 7 oranında. Kredi kartı gecikme faizi yüzde 15-20, iki yıl vadeli tüketici kredileri yüzde 11 dolayında
Açık anlatımıyla, gerçek “sıfır faiz” ile hazine borçlanıyor, düşük faizle“bankalar” kaynak buluyor. Bankalar kaynağı ne kadar sıfıra yakın maliyetle elde etseler de faizi belli çizginin altına indiremiyor.
Japonlar 1999 yılında ekonomiyi durgunluktan kurtarmak için faizi 1 yıl için sıfıra indirdi. 2001’de 5 yıl süreyle faizin sıfır kalacağını açıkladı. Merkez bankasından sıfır faizle kaynak bulan bankalar reel yatırımcıyı, tüketiciyi yüzde 1.7 faizle kredilendiriyordu. 

Bankalar korkuyor
Fakat Japon ekonomisi sıfır faize rağmen bir türlü krizden çıkamadı. Çünkü: 
-  Bankalar sıfır faizle merkez bankasından aldıkları paraları, batacağı belli olan müşterilere kredi olarak veremiyordu. Kredilerin batmasından korkuyordu. 
-  Cesur davranan ve kredi dağıtan bankalar ise, borçlarını ödeyemeyen müşteriler yüzünden güç duruma düşüyordu. 
-  Kredi kullanabilecek durumdaki kurumlar ve kişilerse, “Şimdi faiz düşük ama, ileride yükselirse ne yaparız” korkusuyla kredi kullanamıyordu.
İşte bu nedenle, sıfır faize rağmen Japon ekonomisi yakın zamana kadar durgunluktan çıkamadı. Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta var. Japon ekonomisi küresel ekonomi balon yaparken durgunluğa girmişti. Şimdi ise Amerika balon patlamasıyla krize giren küresel ekonomi nedeniyle girdiği durgunluktan çıkma arayışında.
Sıfır faize rağmen ABD Hazinesi bono/tahvil satabiliyor. Üç aya kadar vadeli kâğıtlara sıfır faizle para bulabiliyor. Altı ay vadeliler yüzde 0.24 faizle, on yıl vadeliler yüzde 2.16 faizle satılabiliyor.
Sıfır faizle Amerikan hazine bonolarını kim alır? Geçen ay yabancı alımları 91 milyar dolar olmuş. Şimdilerde her ülkenin merkez bankası, bankaları, büyük birikime sahip kurumları faizden vazgeçti. Paralarını güvenli bir yerde saklayabilme peşinde. Ve de her şeye rağmen en güvenli yatırım aracı Amerikan hazine bonoları ve tahvilleri.

guras@milliyet.com.tr

Erdoğan kriz yok diyorsa kriz yoktur

Birçokları ekonomik krize karşı önlem almıyor diye Erdoğan’ı eleştiriyor ama bir de şöyle düşünün.
Hiçbir şey yapmamak da bir şey yapmaktır.
“Yapanları gördük” diye düşünüyor olabilir Başbakan.
ABD krizi durdurmak için 8 trilyon dolar harcadı. Bu miktar Amerikan gayri safi milli hasılasının yarısından fazladır. ABD’nin İkinci Dünya Savaşı’nı kazanmak için yaptığı harcamanın iki mislidir.
Avrupa’nın en büyük dokuz ekonomisi ise krizi durdurmak için şu veya bu şekilde 3.36 trilyon dolar para döktü.
Ekonomik krizi durdurabildiler mi? Yoo. Kriz devam ediyor. Hatta derinleşiyor.
Eğer dünyanın en zengin ülkeleri dünya tarihinde görülmemiş kurtarma operasyonları yapıp hüsrana uğradıysa Erdoğan neden bir şey yapsın?
İş âlemi ise, zavallı, karlı havada sıcaklık yayan bir radyatör rüyası gören sokak kedisi gibi, Uluslararası Para Fonu (IMF) kredilerine bağlı önlem paketi hayalleri kurmaya devam ediyor.
Ne oluyor? Kim haklı?
Bir “Ben bu ülkenin doktoruyum” diyen Başbakan’ın gördüğü bir durum var. Bir de işadamlarının. İşadamlarının sorun gördüğü yerde Erdoğan sorun morun görmüyor.

Bütün gemiler sallanıyor
Her ikisinin de haklı olması mümkün olmadığına göre, bir taraf yanılıyor demektir.
Erdoğan haklı olamaz, mantıki düşünecek olursak, ki bu politika söz konusu olduğunda her zaman en iyi yöntem değildir.
Dünyada bir kriz var ve bütün ülkeler bu krizin şoklarını hissediyor. Türkiye bundan muaf olamaz.
Benzetmek gerekirse, denizde fırtına var ve o denizde bulunan bütün gemiler sallanıyor. Türkiye’nin gemisi de aynı denizde olduğuna göre, sallanmaması mümkün değil. Tersine, Türkiye’nin daha fazla sallanması lazım çünkü, teknesi, sallanan bazı başka gemilerden daha küçük ve eskidir ve hatta, delikleri var.
Ama, dediğim gibi, mantık en iyi araç değil. Haklı olmak değil, güçlü olmak önemlidir. Güçlü olan Erdoğan’dır. “Kriz psikolojiktir” diyorsa psikolojiktir. “Türkiye’yi teğet geçecek” diyorsa teğet geçecektir.
Psikolojik değilse? Teğet geçmezse?
Churchill yıllarca önce cevabını verdi: “Siyasette maharet yarın, gelecek hafta, gelecek ay, gelecek yıl ne olacağını öngörmek ve öngörülen şey gerçekleşmeyince de neden gerçekleşmediğini izah edebilme yeteneğine sahip olmaktır.”

mmunir@milliyet.com.tr

The New York Times, Dec 24, 2008

Could book lovers finally be willing to switch from paper to pixels?

For a decade, consumers mostly ignored electronic book devices, which were often hard to use and offered few popular items to read. But this year, in part because of the popularity of Amazon.com’s wireless Kindle device, the e-book has started to take hold.

The $359 Kindle, which is slim, white and about the size of a trade paperback, was introduced a year ago. Although Amazon will not disclose sales figures, the Kindle has at least lived up to its name by creating broad interest in electronic books. Now it is out of stock and unavailable until February. Analysts credit Oprah Winfrey, who praised the Kindle on her show in October, and blame Amazon for poor holiday planning.

The shortage is providing an opening for Sony, which embarked on an intense publicity campaign for its Reader device during the gift-buying season. The stepped-up competition may represent a coming of age for the entire idea of reading longer texts on a portable digital device.

“The perception is that e-books have been around for 10 years and haven’t done anything,” said Steve Haber, president of Sony’s digital reading division. “But it’s happening now. This is really starting to take off.”

Sony’s efforts have been overshadowed by Amazon’s. But this month it began a promotional blitz in airports, train stations and bookstores, with the ambitious goal of personally demonstrating the Reader to two million people by the end of the year.

The company’s latest model, the Reader 700, is a $400 device with a reading light and a touch screen that allows users to annotate what they are reading. Mr. Haber said Sony’s sales had tripled this holiday season over last, in part because the device is now available in the Target, Borders and Sam’s Club chains. He said Sony had sold more than 300,000 devices since the debut of the original Reader in 2006.

It is difficult to quantify the success of the Kindle, since Amazon will not disclose how many it has sold and analysts’ estimates vary widely. Peter Hildick-Smith, president of the Codex Group, a book market research company, said he believed Amazon had sold as many as 260,000 units through the beginning of October, before Ms. Winfrey’s endorsement. Others say the number could be as high as a million.

Many Kindle buyers appear to be outside the usual gadget-hound demographic. Almost as many women as men are buying it, Mr. Hildick-Smith said, and the device is most popular among 55- to 64-year-olds.

So far, publishers like HarperCollins, Random House and Simon & Schuster say that sales of e-books for any device — including simple laptop downloads — constitute less than 1 percent of total book sales. But there are signs of momentum. The publishers say sales of e-books have tripled or quadrupled in the last year.

Amazon’s Kindle version of “The Story of Edgar Sawtelle” by David Wroblewski, a best seller recommended by Ms. Winfrey’s book club, now represents 20 percent of total Amazon sales of the book, according to Brian Murray, chief executive of HarperCollins Publishers Worldwide.

The Kindle version of the book, which can be downloaded by the device itself through its wireless modem, costs $9.99 in the Amazon Kindle store. The Reader version costs $11.99 from Sony’s e-book library, accessible from an Internet-connected computer.

Even authors who were once wary of selling their work in bits and bytes are coming around. After some initial hesitation, authors like Danielle Steel and John Grisham are soon expected to add their titles to the e-book catalog, their agents say.

“E-books will become the go-to-first format for an ever-expanding group of readers who are newly discovering how much they enjoy reading books on a screen,” said Markus Dohle, chief executive of Random House, the world’s largest publisher of consumer books.

Nobody knows how much consumer habits will shift. Some of the most committed bibliophiles maintain an almost fetishistic devotion to the physical book. But the technology may have more appeal for particular kinds of people, like those who are the heaviest readers.

At Harlequin Enterprises, the Toronto-based publisher of bodice-ripping romances, Malle Vallik, director for digital content and interactivity, said she expected sales of digital versions of the company’s books someday to match or potentially outstrip sales in print.

Harlequin, which publishes 120 books a month, makes all of its new titles available digitally, and has even started publishing digital-only short stories that it sells for $2.99 each, including an erotica collection called Spice Briefs.

Perhaps the most overlooked boost to e-books this year — and a challenge to some of the standard thinking about them — came from Apple’s do-it-all gadget, the iPhone.

Several e-book-reading programs have been created for the device, and at least two of them, Stanza from LexCycle and the eReader from Fictionwise, have been downloaded more than 600,000 times. Another company, Scroll Motion, announced this week that it would begin selling e-books for the iPhone from major publishers like Simon & Schuster, Random House and Penguin.

All of these companies say they are now tailoring their software for other kinds of smartphones, including BlackBerrys.

Publishers say these iPhone applications are already starting to generate nearly as many digital book sales as the Sony Reader, though they still trail sales of books in the Kindle format.

Meanwhile, the quest to build the perfect e-book reader continues. Amazon and Sony are expected to introduce new versions of their readers in 2009. Adherents expect the new Kindle will have a sleeker design and a better microprocessor, allowing snappier page-turning.

Mr. Haber of Sony said future versions of the Reader will have wireless capability, a feature that has helped make the Kindle so appealing. This means that the device does not have to be plugged into a computer to download books, newspapers and magazines.

Other competitors are on the way. Investors have put more than $200 million into Plastic Logic, a company in Mountain View, Calif. The company says that next year it will begin testing a flexible 8.5-by-11-inch reading device that is thinner and lighter than existing ones. Plastic Logic plans to begin selling it in 2010.

Along the same lines, Polymer Vision, based in the Netherlands, demonstrated a device the size of a BlackBerry that has a five-inch rolled-up screen that can be unfurled for reading. There are also less ambitious but cheaper readers on the market or expected soon, including the eSlick Reader from Foxit Software, arriving next month at an introductory price of $230.

E Ink, the company in Cambridge, Mass., that has developed the screen technology for many of these companies, says it is testing color screens and hopes to introduce them by 2010.

Many book lovers are quite happy with today’s devices. MaryAnn van Hengel, 51, a graphic designer in Croton-on-Hudson, N.Y., once railed against e-readers at a meeting of her book club. But she embraced the Kindle her husband gave her this fall shortly after Ms. Winfrey endorsed it.

Ms. Van Hengel now has several books on the device, including a Nora Roberts novel and Doris Kearns Goodwin’s “Team of Rivals.” She said the Kindle had spurred her to buy more books than she normally would in print.

“I may be shy bringing the Kindle to the book club because so many of the women were so against the technology, and I said I was too,” Ms. Van Hengel said. “And here I am in love with it.”

Becerikli Bay Madoff

Bernard Madoff ticaret işlem hacmi olarak dünyanın en büyük borsası olan Nasdaq’ın başkanıydı.
Görevden ayrıldıktan sonra New York’ta bir yatırım fonu kurdu. Bankalar, zenginler, başka fonlar Bay Madoff’un fonuna milyarlarca dolar yatırdı. Bay Madoff eski bir Nasdaq başkanı olduğuna göre ahlakına ve finansal becerisine güvenilebilirdi.
Nitekim, tıkır tıkır yüzde 15’in üstünde faiz veriyordu.
Geçen hafta Bay Madoff iflas bayrağını çekti. Madoff fonuna yatırılan en az 50 milyar dolar tebahhur etmişti. Paraların nerede olduğunu kimse bilmiyordu.
Herkesin sofistike finansal enstrümanlarla haşır neşir olduğunu sandığı bu tatlı adam ne yapmıştı biliyor musunuz? Rahmetli Banker Kastelli’nin 1980’lerde yaptığının aynısını. Yüksek faiz vaadiyle fon toplamış, faizleri ve anaparayı yüksek faiz vaadiyle topladığı başka fonlarla geri ödemişti. 

Püf noktası
Bu mükemmel yöntemin bir zayıf noktası var: hayattaki her şey gibi geçici olması. Bir gün yatırılan yeni paralar vadesi gelen eski paraları karşılamaz olur. Bu duyulunca, herkes parasını geri ister. Veee. Saç yolma ve gözyaşı. Öfke ve kasvet. İtiraf ve ceza.
Türkiye’de 1980’lerde bankerler gariban halkın, memurun, emeklinin parasını ham etmişti. Becerikli Bay Madoff’a para kaptıranlar arasında ise HSBC (1 milyar dolar). Fortis Bank (1.3 milyar dolar) Bank Santander (3 milyar dolar) gibi dünyanın en büyük bankaları var.
İnsan merak ediyor. Kılı kırk yarması gereken bu yüce ve saygın kurumlar Bay Madoff’a sormadılar mı “Kardeşim, sen yüzde 15’in üzerinde yıllık faiz veriyorsun. Biz veremiyoruz. Sen nereye yatırım yapıyorsun da bu geliri elde ediyorsun?”
Sormadılar.
Bir ekonomist yazmıştı birkaç ay önce. Biz bankaları banka sanıyorduk ama onlar sadece banka değilmiş. Hem banka, hem kumarhane imişler.

Beni de saymayın
Bu kadar da değil. Görevi mali kurumları düzenleme ve denetleme olan heybetli Securities and Exchange Commission da (SEC) Bay Madoff’un dükkânına hiç uğramamış. SEC başkanının açıklamasına göre, 1999’dan beri kuruma Madoff’un üçkâğıtçılığına dair birçok “inandırıcı, kesin ve açık” ihbarlar yapılmış ama bunların hiçbiri kaale alınmamış.
İnanabiliyor musunuz?
Para su gibidir. Bir defa tebahhur etti mi bir daha onu elinizle tutamazsınız. Madoff’a yatırılan paralar geri dönmeyecek. Ama bu krizde tebahhur eden en önemli şey para değil, itibardır. HSBC, Madoff’a kaptırdığı 1 milyar doları bir şekilde kapatır.
Ama kaybolan itibar nasıl kapatılacak?
Bu kadar ahlaksızlık, akılsızlık ve açgözlülükten sonra Amerikan finans kurumlarına kim güvenecek?
Sadece Amerika’da değil, Avrupa’da, İngiltere gibi bazı ülkelerde de, finans sektörü büyük darbe yedi. Sadece onlara değil, derecelendirme kurumlarına, muhasebe şirketlerine, SEC gibi resmi kontrol mekanizmalarına, hatta merkez bankalarına güven çok azaldı.
New York mahkemesinin Becerikli Bay Madoff’u kefaletle serbest bırakması için 7 milyon dolar ve “mali açıdan sorumlu” dört kefil bulması gerekiyor. Ama eşinden başka kefil bulunamıyor. İki oğlu “Bizi saymayın” demiş.
Bana sorarlarsa ben de “hayır” diyeceğim.

mmunir@milliyet.com.tr

ABD’de faiz sıfır, Hazine’ye para yağıyor, üretim kıpırdamıyor

Amerika’da Merkez Bankası (FED) gecelik borçlanma faizini 0.25’e indirdi. (Bizim Merkez Bankamızın gecelik borç alma faizi 16.25, borç verme faizi 18.75 oranında.)
Amerika’da Hazine 3 aylık bonoları yüzde 0.00 veya yüzde 0.02 faizle, 6 aylık bonoları yüzde 0.21 faizle satıyor. (Bizde dün 23 Haziran 2010 tarihli bononun faizi yüzde 18.16 idi.)
Amerika’da Merkez Bankası’nın gecelik borçlanma faizini yüzde 0.25’e çekmesi ülke içinde “sürpriz” etkisi yapmadı.
Anadolu’da bir deyim vardır... Aynı alet çok kullanılırsa “Yalama oldu... İşe yaramıyor” denilir. İşte o biçim. Amerika’da FED’in faiz indirimleri de “yalama oldu”. Beklenen etkiyi göstermiyor.
Şimdiki yüzde 0.25 bir ölçüde mevcut durumu tescil etti. Mevcut durumda Hazine faizi zaten bu oranın da altında. 

Ekonomi canlanamıyor
FED’in derdi nedir? FED’in derdi, Amerika’da talebi canlandırmak, canlanacak talebe bağlı olarak üretimi artışının ve istihdam artışının önünü açmaktır.
Bunun için kullanabileceği aletler (1) Faizi düşürmek, (2) Piyasayı paraya boğmaktır. FED bunu yapıyor. Bu iki aleti de kullandı. Faizin inmesine ve piyasanın paraya boğulmasına rağmen enflasyonun tırmanışa geçmemesi FED’in bu iki aleti sonuna kadar kullanmasını teşvik etti.
İyi de... Bundan sonra ne yapılacak? Sıfır faizin ötesi nedir? FED, para yatırana, Hazine bono satın alana faiz ödeyecek yerde, onlardan faiz mi tahsil edecek?
İlginç olan Amerikan Hazinesinin bono faizlerini kısa vadeli bonolarda sıfıra, orta vadelilerde yüzde 0.21’lere kadar indirmesine rağmen, bono talebinin devam etmesi. (10 yıl vadeli Hazine bonolarının faizi yüzde 2.50 dolayında). Parası olanların ABD’den Hazine kâğıdı satın alma alışkanlığını terk etmemesi. Hatta bu faizsiz kâğıtlara ilginin artması.

İndirim işe yarayamadı
Bunun nedeni şu: Amerika şöyle veya böyle dünya piyasalarına dolar pompaladı. Bu dolarlara sahip olanlar doları yatıracak güvenli banka bulamıyorlar. Doları bağlayacak yatırım aracı bulamıyorlar. Geçici dönemde en güvenli adres olarak Amerikan Hazinesi’ni görüyorlar... “Getiriden vazgeçiyorlar... Şu fırtınalı dönemde tek bekle-yişleri sahip oldukları doların kim vurduya gitmemesi.”
Amerika’da FED faizi yüzde 0.25’e indirdi ama piyasada gösterge faiz yüzde 4.0 dolayında. Otomobil kredilerinde faiz yüzde 7, konut kredilerinde yüzde 5 dolayında. Bankalar mevduata yüzde 3.75-4.00 dolayında faiz ödüyor.
Son göstergelere göre sanayi üretimi bir yıl öncenin aynı ayına göre ekim ayında yüzde 5.5 gerideydi, kasım ayında yüzde 4.5 oranında bir gerileme söz konusu. Tüketici güven endeksi ekim ayında yüzde 44.9 iken, kasım ayında daha da kötüleşti yüzde 38.8 oldu.
İşte bu göstergeler FED’i endişelendiriyor. Tekrarda yarar var: Hedef, halkın moralini yükselterek halkı tüketime yöneltmek. Talebi canlandırmak. Canlanacak taleple üretim ve istihdam artışının önünü açmak. Bu aşamada enflasyonu düşünen yok.

guras@milliyet.com.tr