Yeni bir IMF kolaylığı: Esnek palavra hattı

Pazartesi günü birçok gazetenin ekonomi sayfalarında devletin resmi haber ajansı Anadolu Ajansı’ndan (AA) alınan bir haber vardı.
Habere göre, Uluslararası Para Fonu ile görüşme halinde bulunan Türkiye, fonun “Esnek Kredi Hattı” imkânının “maliyetli olması nedeniyle “kabul etmiyor”muş. “Yetkililer” Türkiye’nin uluslararası para piyasalarından “daha az maliyetli kredi bulabileceğini” belirtiyorlarmış. “Fonla yapılacak üç yıllık stand-by ise “piyasanın altında maliyet imkânı getiriyor”muş.
Korkarım bu bilgiler doğru değildir.
Bir defa “Esnek Kredi Hattı”ndan alınan kredinin maliyeti ile normal stand-by anlaşmasının maliyeti aynıdır. Bu, fonun web sitesinde, kurumun yeni kredi felsefesi ile enstrümanlarını açıkladığı sayfalarında açıkça belirtiliyor.*

AA bu haberi niye yaptı?
Her iki kredinin de faizi yüzde 2.32.9’dur. Vadeye göre 2.73.6’ya kadar çıkıyor.
Her iki kredinin maliyetinin eşit olması yanında maliyet Türkiye’nin başka kaynaklardan elde ettiği veya edebileceği kredilerden düşüktür.
Ama Türkiye, başka kaynaklardan, yani uluslararası para piyasalarından, “daha az maliyetli kredi” bulamaz. Bulabilseydi IMF’ye gitmezdi.
IMF’den 20 ila 40 milyar dolar kredi alınabileceği konuşuluyor. Çocukken uzun süre güneşte şapkasız bırakılıp beyni sulananlar hariç herkes bilir ki, Türkiye ne uluslararası para piyasalarından bu kadar borç bulabilir ne de İsa’nın su üzerinde yürümesine benzer bir mucize gerçekleştirip bulması halinde, borç “daha az maliyetli” olur.
O zaman açıkça, doğru olmayan bu haberi AA neden piyasaya sürmek ihtiyacını duydu? Cevabı bundan daha ilginç olabilecek soru da şu: Bu palavraları AA’ya veren “yetkililer” kim ve neden bu işi yaptılar?

Esnek kredi hattı nedir?
Bunların cevabını aramaya “Esnek Kredi Hattı”nın ne olduğunu anlatmakla başlamak lazım.
“Esnek Kredi Hattı”, IMF’nin geçen ay açıkladığı bir kredi türüdür. Ekonomisi temelde iyi durumda olan ülkelere çabuk verilmek üzere dizayn edildi. Bu haliyle alıcı ülkeyi stand-by anlaşmalarından daha az töhmet altında bırakır, daha az “kötü nam”a sahiptir.
IMF, normal koşullarda, kredi vermeden önce, uzun uzun müzakere edilen, zor şartlar içeren ve popüler olmayan stand-by anlaşmaları imzalatır.
Esnek Kredi Hattı’nda böyle bir şey yoktur. Belli ön kriterlere* uyan her ülke bu kolaylıktan yararlanabilir.
Bizim hükümet de böyle krediyi almaya bayılırdı. Ama sanıyorum ki kriterlerin hepsini karşılamadığı için alamadı. Onun için bu haberi sızdırıp, “Verdiler ama pahalı olduğu için almadık” numarası yaparak imzalamak zorunda kalacağı stand-by anlaşmasına kılıf hazırlıyorlar.

* http://www.imf.org/external/np/exr/faq/facfaqs.htm#q71

mmunir@milliyet.com.tr

IMF tahmini de iyimser; ekonomi daha fazla daralacak

Hükümetin 2009 yılı büyümesine ilişkin ilk tahmini yüzde 4’tü. Uzun süre bu tahmininde direndi. Hatta Başbakan seçimlerde IMF’ye ümük sıktırmayacaklarını, düşük büyümeye asla razı olmayacaklarını savundu. Tam bir Davos edasıyla!
Sonra... Sonrası NATO Genel Sekreterliği seçimleri gibi oldu. Başında aslan, sonunda kedi.. 
Hükümet yüzde 4 diye ısrar ederken, IMF Türkiye ekonomisinin yüzde 1.5 büyüyeceğini öngördü. Zaten anlaşmayı engelleyen etmenlerden biri de bu çelişki oldu.
Geçenlerde hükümet AB için hazırladığı metne 2009 daralma tahminini yüzde 3.6 olarak koyunca tablo değişiverdi. Böylece Başbakan ümük sıkma işini IMF’ye de bırakmayıp kendisi üstlenmiş oluverdi. Ancak bu sefer IMF geçen hafta açıkladığı Dünya Ekonomik Görünümü raporunda Türkiye’nin ekonomik daralma düzeyinin yüzde 5.1’de kalacağını belirtti.
Ama bize kalırsa IMF tahmini de iyimser sayılabilir. Zaten IMF’nin tüm raporları önce iyimser oluyor. Sonra aksi yönde düzeltmeler yapmak zorunda kalıyor.

2001 krizinden beter
2001 yılında mali kriz çıktığında sanayi üretimindeki daralma çok daha sınırlıydı; yıl ortalaması yüzde 10 kadardı. En kötü ay olan kasım ayında bile sanayi yüzde 14.4 daralmıştı. Oysa bu yıl son 2 aydır sanayi daralması yüzde 20’leri aşıyor. 2001 yılında Türkiye ekonomisinin yüzde 5.7 oranında daraldığı göz önüne alınırsa, bu yıl daralmanın en az yüzde 6.5 olacağı öngörülebilir.
IMF’nin dış açık ve enflasyon tahminlerini de pek gerçekçi değil. Bu tahminler birbirleriyle uyumlu olsa da bir parça iyimser kalıyor.
IMF, Türkiye ekonomisinin 2009 yılında yüzde 6.9’luk bir enflasyonla karşı karşıya olacağını öngörüyor. Oysa biz sonbaharda (başta petrol olmak üzere) küresel olarak emtia fiyatlarında bir kıpırdanma olmadıkça enflasyonun daha aşağılarda (yüzde 6’dan az) kalacağını düşünüyoruz. Çünkü ithalattan da anlaşıldığı üzere iç talep çökmüş durumda.
IMF dış açığın milli gelirin yüzde 1.2’si kadar olacağını tahmin ediyor. Yani 7-8 milyar dolar.
Hükümet ise açığın daha fazla, 11-12 milyar dolar olmasını bekliyor. Eh ne de olsa ne kadar ekonomik daralma, o kadar da dış açık büzüşmesi. Biz ise bu yıl dış açık oluşmasa şaşmayacağız. Çünkü bizim ekonomik daralma beklentimiz daha yüksek.

2010’da sadece kıpırtı var
IMF’ye göre, Türkiye ekonomisi 2010 yılında toparlanmaya başlayacak ve yüzde 1.5 büyüyecekmiş. Makul. Ancak enflasyon aynı düzeyde (yüzde 6.8) kalacakmış. Küresel olarak emtia fiyatları çok değişmezse bu da olabilir... Dış açık konusunda ise IMF 2010 yılında milli gelirin yüzde 1.6’sı kadar bir büyüklük bekliyor. Yani 10-11 milyar dolarlık bir açık. Bu da mantıklı. Özetle, IMF, 2009 için biraz iyimser görünse de 2010 için daha gerçekçi görünüyor.
Ama şurası kesin ki, ekonomide çabuk bir toparlanmayı bekleyen yok.

hgunes@milliyet.com.tr

Parkta değil hastanedeyiz, IMF de öyle diyor

Geçen akşam Kocabıyık ailesinin davetinde Güler Sabancı ile karşılaştık. O gün CarrefourSA’nın Pendik’teki yeni mağazasını açmış olan Güler Hanım, çoktandır gitmediği Pendik’te dolaşırken edindiği izlenimleri anlattı. Gözlemlediği gelişme tablosu kendisini şaşırtmıştı. Hemen ardından da cevabını herkesin merak ettiği soruyu, “Krizin neresindeyiz?” sorusunu sordu bana.
Resmi beyanlara göre kriz Türkiye’yi teğet geçtiğine göre herhalde küresel krizi soruyordur diye düşündüm ve son günlerde okumuş olduğum çelişkili değerlendirmelerin bende bıraktığı izlenimi bir cümlede aktardım Güler Hanım’a, “Parkta değil hastanedeyiz, bunu unutmayalım”, dedim.
Bakıyorum kimileri ilkbaharla birlikte filizlenen yeşil tomurcuklardan, yeşeren umutlardan falan söz etmeye başladı ama bana sorarsanız hemen iyimserliğe kapılmamak gerek. Evet, “hastamız” belki yoğun bakımdan çıktı, bazı iyileşme belirtileri gösteriyor ama hastalığı ciddi ve henüz hastanede, öyle parkta dolaşıp filizlenen tomurcukları falan görecek hali yok.
Ne olur ne olmaz, tekrar vurgulayayım, burada “hasta” olarak nitelenen tabi ki bizim ekonomimiz değil, dünya ekonomisi. Türkiye ekonomisine “hasta” diyeni yaşatmam vallahi. IMF’nin tahminine falan da aldırmayın siz, “Bu bizim krizimiz değil der geçeriz”, olur biter.
IMF tahmini derken, bizim Güler Sabancı ile yaptığımız sohbetin üstünden bir gün geçmeden IMF, dünya ekonomisinin görünümüyle ilgili yeni tahminlerini açıkladı. 

IMF kötümser
Ocak ayında dünya ekonomisinin bu yıl % 0.5 büyüyeceğini tahmin etmiş olan IMF’nin yeni tahminine göre dünya ekonomisi 2009’da % 1.3 küçülecek. 2010 için öngörülen büyüme de % 3.2’den % 1.9’a çekilmiş durumda. 2009’daki küçülme piyasa kurlarıyla hesaplandığında % 2.5 oluyor, yani daha da derinleşiyor.
IMF’ye göre, Türkiye’nin önde gelen ihracat pazarları arasında yer alan Almanya’da ekonomi 2009’da % 5.6, 2010’da % 1.0; İtalya’da ise 2009’da % 4.4, 2010’da % 0.4 küçülecek. IMF, dünya ticaret hacminin 2009’da % 11.0 düştükten sonra 2010’da yalnızca % 0.6 artmasını bekliyor. İşsizlik oranı ise ancak 2010’un sonunda düşmeye başlayabilecek.  
Bu tahminler ve güvenilir otoritelerin değerlendirmeleri, “hasta”nın 2009 boyunca hastanede kalacağını ve kamu kaynağı enjekte edilerek yaşatılacağını gösteriyor. 2010 ise bir tür nekahet dönemi olacak. Onun için lütfen hastane kurallarına uyalım, “Hastamız iyileşiyor” diye tantana yapmayalım.

oulagay@milliyet.com.tr

Ekonomi yorumculuğunun birinci kuralı

Bu memlekette ekonomi yorumcusuysanız ve işinizi ciddiye alıyorsanız numero uno kural, ekonomiden sorumlu bakanları fazla ciddiye almamaktır.
Başbakan’ı da bu bakanların arasında sayıyorum, çünkü, her ne kadar şundan bundan sorumlu bakanlar varsa da Başbakan’ın olurunu almadan kayda değer hiçbir şey yapamayacaklarını cümle âlem biliyor.
Eğer işinizi değil bakanları ciddiye alırsanız yanılırsınız ve yanıltırsınız.
Alalım 2009 için açıklanan büyüme hızını. Seçimden önce ekonominin yüzde dört büyüyeceği açıklandı. Seçimden sonra ekonominin yüzde 3.5 küçüleceği.
Seçimden önce de ekonominin yüzde 4 veya herhangi başka bir oranda büyümeyeceği biliniyordu. Ama halk “aptal”dı. Erdoğan’ın her dediğine inanacaktı. Şampanyayı buzluktan kapıp “Vay be, ekonomiyi büyütüyor” diye horon teperek AKP’ye oy vermeye koşacaktı.

AKP’ye halktan ihtar
Ama halk, her ne kadar zaman zaman karnını kaşıyorsa da, aptal değildi. AKP’ye oyla beraber ihtar da verdi. İşler değişti. “Gerçekçi” rakamlar ortaya döküldü. Ekonomi bu sene yüzde 3.5 küçülecekmiş. Büyüme gelecek yıla kalacakmış.
Ben inandım. Siz?
Bu arada, madem ki revizyon sürecine girdik, birkaç başka şeyin değişip değişmediğini öğrenebilir miyiz? Sayın Çalışma Bakanı belki bizi aydınlatabilir.
Seçimlerden sonra işçi çıkaran patronlara dünyanın kaç bucak olduğunu gösterecektiniz. Kredi musluklarını kısan bankacıların da anasını ağlatacaktınız. Bu hedefleriniz de revizyona uğradı mı? Artık sahte sakal bıyık sakal takmadan sokağa çıkabilirler mi bu arkadaşlar, yoksa tebdili kıyafete devam etsinler mi?
Her gün raporlarında hükümetle açık açık dalga geçen analistlerin olduğundan haberi var mı acaba ekonomiden sorumlu bakanların?
Ama, bütün soruların üzerinde daha ilginç bir soru dolaşıyor.
Neden politikacılar her seçimde aptalın tam tersi olduğunu kanıtlayan halkın neden aptal olduğunu varsayarlar?
Güngör Uras’ın Ayşe Teyze’si gayri safi milli hasılanın veya teğetin ne olduğunu bilmeyebilir. Ama ekonominin iyiye mi kötüye mi gittiğini, havanın açık veya bulutlu olduğunu bildiği kadar bilir.
Durumunun ne olduğunu Erdoğan ve bakanlarından veya başka bir politikacıdan öğrenmeye ihtiyaç duyacak kadar salak Türk yoktur.
Aziz Nesin ne demiş olursa olsun.
Bu arada neden büyüme hedefi apar topar değiştirildi? (Söz. Bu son soru.)
IMF değiştirmeden onlar değiştirsinler de erkeklik onlarda kalsın istediler de ondan. Gülünç olmak istemediler elin gayrimüslimlerine. Bir tahmin sadece.

mmunir@milliyet.com.tr

IMF’den önce gelen ümük sıkma

AB’ye sunulacak Katılım Öncesi Ekonomik Program (KEP), revize edilmiş bir makroekonomik çerçeve olarak değerlendiriliyor. Aylardır 2009 yılına ilişkin ekonomik hedefler ya da tahminler gerçekçi olmaması nedeniyle eleştiriliyordu. Başbakan ise yüzde 4’lük bir hedefi gerçekçi bulmayan IMF’ye seçimlerde kükrüyor, daha düşük bir büyüme hedefine razı olmayacaklarını belirtiyordu.
Şimdi ne oldu? 2009 yılına ilişkin büyüme beklentisi birdenbire yüzde 3.6’lık bir daralma oluverdi! Üstelik daha IMF ile anlaşma filan da yapılmadan. Başbakan Erdoğan neden seçimlerde halka dürüstçe 2009 beklentilerini açıklamadı? Bu halkla dalga geçmek değil de ne?
İki gündür birçok meslektaşımız bu hedeflerin gerçekçi olduğunu yazıyor. Oysa biz aynı görüşte değiliz. Eski veriler o denli gerçekdışıydı ki, son hedefler göreli olarak makul gelmeye başladı. İşin doğrusu yeni hedefler de gerçekçi sayılamaz.

Yüzde 3.6 daralma iyimser
Birincisi, büyüme (yahut daralma) daha olumsuz bir düzeyde olacaktır. İthalatın bu denli çöktüğü, küresel düzelme konusunda pek iyimser olunmadığı, sanayi üretiminin yüzde 20’den fazla daraldığı, özel kesim yatırımlarının ise tam bir çöküş yaşadığı yapıda nasıl olacak da ekonomi sadece yüzde 3.6 daralacak? Bu fazla iyimser kalıyor. Üstelik yılın ilk 3 ayı da geçmiş durumda.
Yatırımlar durmuş, ihracat azalıyor. Tek umut, mali gevşemenin büyümeyi telafi etmesi. Ancak bu da pek kolay değil. Aşırı kamu açıkları olmadan Keynezyen politikaların etkinliği sınırlı kalıyor. Üstelik bir de dış açık sorunu bulunuyor. 

Daha fazla mali gevşeme 
Dün açıklanan verilere göre, bütçe açığı yılın ilk 3 ayında 19.1 milyar TL’ye çıkmış. Ocak ve şubat aylarında bu açıklar toplam 10.4 milyar ederken, seçim kampanyası sırasında 8.7 milyar TL büyümüş. Böyle giderse, belki iç taleple daralma (bizim tahmin ettiğimiz gibi yüzde 5-6’da değil) yüzde 3.6’da kalabilir.
Fakat mali gevşeme bu durumda yıl sonunda 49 milyar TL’yi aşan, olasılıkla 70 milyar TL’yi bulan bir açık yaratacaktır. Diğer bir deyimle, yüzde 3.6’lık bir daralma için bütçe açığının hedefi aşması gerekmekte. Elbette bu durumda 11 milyar dolarlık cari açık da akla yatkın hale gelmektedir..
Çünkü unutmayalım, ocak ve şubat aylarında cari fazlalık verildi. Yaz aylarında da döviz girişleri (özellikle turizm nedeniyle) yoğunlaşacaktır. Temmuz-ekim döneminde cari açık, dış ticaret açığından 8 milyar dolar daha az olmaktadır. Eğer dış ticaret açığı bu düzeyde giderse yıl sonunda 4-5 milyar dolarlık dış fazla verilmesi hayli olası.
Kısacası, olağanüstü bir bütçe açığı oluşmadığı takdirde ne dış açık ne de büyüme hedefi tutturulabilir. Daralma daha fazla olur. İşsizlik yüzde 15’i bulur. Dış açık pek oluşmaz. Enflasyon ise yüzde 7’nin altında kalır.
Bununla beraber, henüz IMF’den kaç para geleceği ve bunun somut olarak nasıl değerlendirileceğini bilinmiyor. Gelen para beklentilerin epeyce üstünde olur da ekonomide canlanma için kullanılırsa, elbette hükümetin koyduğu hedefler bir ölçüde daha makul hale gelebilir.

hgunes@milliyet.com.tr

Rekor daralma dış fazla yaratıyor

Geçen hafta şubat ayına ilişkin ödemeler dengesi verileri açıklandı. Ocak ayında 254 milyon dolarlık dış fazla veren ekonomi, şubat ayında 343 milyon dolar fazla vermiş. Böylesi bir cari fazlanın da temel nedeni ithalattaki çöküş.
Geçen yıl ilk iki ayda 31 milyar dolara yakın ithalat yapılmışken bu yıl, neredeyse yarısı kadar, 16.9 milyar dolarlık ithalat yapılmış. Petrol fiyatındaki ve ithalat miktarındaki düşüş ile euro’daki değer kaybı dolarla hesaplanan ithalatın düşmesini sağlamış.
Şimdiye dek hep cari işlemler açığı verilir, bu da borçlanma ile kapatılırdı. Oysa şimdi tam tersi. Cari fazla var, finansman sorunu yaşanıyor. 2002-2005 yılları arası açıklar temel olarak sıcak para girişleri yahut portföy yatırımlarıyla, sonra hızla artan özel kesimin dış borçlanmasıyla kapatılmıştı. Tabii bir de 2005-2007 döneminde hızla artan doğrudan yabancı yatırımları oldu.

IMF’nin kapısı çalındı. Çünkü...
Ne ilginç! İki yıl önce sorun dış açıktı ve finanse edilebiliyordu. Şimdi dış açık yok ama finansman sorunumuz var. Elbette bu biriken dış borçlar nedeniyle yaşanıyor. IMF’den dış kaynak aranmasının nedeni de bu ödeme sorunu.
Şubat ayında doğrudan yatırımlar olağanüstü bir düşüş göstermiş; neredeyse ocak ayının üçte birine kadar. Sıcak paraya gelince... Ocak ayında çok büyük miktarda sıcak para çıkışı görülmemişti ama Şubat ayında özellikle bonolardan ciddi ölçekte bir yabancı çıkışının (toplamda 1.6 milyar dolar) yaşandığı görülüyor. Kısacası Şubat ayı döviz kayıplarının yoğun olduğu bir ay olmuş.
Ocak ayında bankalar yurtdışına 620 milyon dolar para çıkarmışlardı. Şubat ayında ise 1.5 milyar dolar düzeyinde kendi paralarını getirerek, 490 milyon dolarlık borçlarını karşılamışlar. Banka dışı kesimler ise aynı işlemi Ocak ayında yurtdışından 421 miyon dolar getirerek ve 853 milyon dolar ödeyerek yapmış.
Bu kez bu kesim şubat ayında hem 331 milyon doları yurtdışındaki kendi hesabına, hem de 573 milyon doları borçları için yollamış. Bu dövizin de bankaların yurtdışından getirdiği paradan karşılandığı anlaşılıyor. Böylece kur üzerinde herhangi bir baskı olmamış, ancak ocakta TL yüzde 3’e yakın değer kaybetmiş. 

Bu kriz neden farklı..
2001 krizinde de dış fazla oluşmuştu. O zaman da dış ödeme sıkıntıları vardı. Fakat yapı farklıydı. 2001 yılında 3.7 milyar dolarlık sıcak para çıkmıştı. Hükümet 2, özel kesim ise 1.4 milyar dolar dış borç ödemişti. Bankalar ise 9.6 milyar dolar borç ödemişti.
Krizden çıkış da çabuk olmuştu. 2002 yılında 1.5 milyar dolar sıcak para girerken, bankaların dış yükümlülüğü 2 milyar dolara düşmüştü. Üstelik özel kesim 3 milyar dolara yakın dış kredi kullanabilmişti. Çünkü dünyada konjonktür uygundu. Şimdi ise 2010 yılına ilişkin küresel belirsizlikler sürüyor...
Fakat hale bakın; geçen ağustos ayında 49 milyar dolara yaklaşan cari açık belki yıl sonunda ortadan kalkacak! Bu inanılmaz bir daralma anlamına geliyor.

hgunes@milliyet.com.tr