Otomobilde vergi indirimi sanayiciye değil galericiye yaradı

2009 yılının ilk 4 ayında (krizin ekonomiyi inim inim inlettiği dönemde) Türkiye’de 105 bin 489 adet binek otomobili satıldı. Bir yıl önce (krizden kimse söz etmezken) aynı dönemde 104 bin 244 binek otomobili satılmıştı.
Demek bir bu yılın ilk 4 ayında kriz döneminde binek otomobili satışları azalmamış. Yüzde 1.2 oranında artmış.
Otomotiv Distribütörleri Derneği (ODD) geçen hafta sonu ACEA’nın “Avrupa’da Binek Otomobilleri Satış İstatistikleri”ni yayımladı.

Otomobil sırası...
Bu istatistikler göre, Türkiye’de nisan ayında 36 bin 202 binek otomobili satılmış. Bu rakam geçen yılın nisan ayına göre yüzde 19.4 oranında bir satış patlamasını gösteriyor.
Halbuki nisan ayında 30 Avrupa ülkesinde otomobil satışları bir yıl öncenin nisan ayına göre yüzde 12.3 oranında azalmış. Nisan ayında, Türkiye gibi, satışını yüzde 19.4 oranında artıran tek ülke Almanya.
Bitmedi... Yılın ilk 4 ayında sadece Almanya’da satışlar yüzde 18.4 oranında artmış. Diğer Avrupa ülkelerinde büyük satış gerilemeleri var. Satışlar İngiltere’de yüzde 28.5, İtalya’da yüzde 16.3, İspanya’da yüzde 43.7, Yunanistan’da yüzde 40.7, Portekiz’de yüzde 40.3 oranında düşerken, Türkiye’de yüzde 1.2 oranında artmış.
Tekrarlayalım... Ayşe Hanım Teyzem, “Burası Türkiye Abicim!” der ya... İşte o biçim. Burası Türkiye. Burada olan bitene akıl ermez.
Bizde kriz nedeniyle otomotiv sektörü güç duruma düştü. İşçi çıkarmaya başladı. ”Avrupa ülkeleri otomotive teşvik ediyor, biz de edelim, vergileri indirelim” denildi.
Krizden güç durumda olduğu sanılan halkımız binek otomobili satın almak için galerilerin önünde sıraya girdi. İthal araçlar tükendiği için 4 ayda bu kadar binek otomobili satılabildi. Galerilerde otomobil olsa, halkımız (evvel Allah) daha fazlasını almaya hazır. Kuyrukta bekliyor.
İşte bu ahval ve şerait tahtındadır ki, Sayın R.T. Erdoğan’ın anlatımıyla, “Kriz binek otomobili satan galerileri teğet geçti!” 

guras@milliyet.com.tr

Bankalar parayı ne yapıyor?

Başbakan Tayyip Erdoğan, bir süredir banka sitemini eleştiriyor. (1) Banka sisteminin reel sektöre kredi vermediğini eleştiriyor. (2) Banka sisteminin kârının yüksekliğini eleştiriyor.
Çatalca’da rüzgâr enerjisi santralı açan Başbakan, bankacılara çatarak, “Finans sektörü üzerine düşen görevi yerine getirmiyor, sadece bariyer oluşturmaya devam ediyor” dedi. Finans sektörüne karşı tavır almadığını iddia eden TOBB Başkanı’nı eleştiren Başbakan, kürsüye çıkan Hisarcıklıoğlu’nun elini sıkmayarak yavaşça itti. Başbakan’ın Hisarcıklıoğlu’na olan tepkisi tüm katılımcıları şaşırttı. (Milliyet Ekonomi, 11 Mayıs 2009, sayfa 8) 

Parayı nereden buluyorlar?
Banka sisteminin durumu nedir? Bankalar nereden para buluyor, nereye yatırıyor? Nasıl para kazanıyor? BDDK’nın yayımladığı 2008 Şubat ayı bilgilerine göre özetleyeyim: 
-  Şubat sonunda bankalarımızdaki mevduat toplamı 463 milyar TL. Bankaların kullandırdıkları kredilerin toplamı 365 milyar TL. Bankalar topladıkları mevduatın bir bölümünü nakit olarak tutar, bir bölümünü teminat olarak Merkez Bankası’na yatırır. Kalanını kullanır. Bankalar şubat sonunda mevduatın yüzde 79’unu krediye dönüştürmüş durumda. 
-  Bankalar sadece reel sektöre kredi vermiyor. Devlet Baba’ya da kredi veriyor. Çünkü Devlet Baba’nın bütçesi açık. Bankalardan para bularak bütçe açığını kapatıyor. Bankaların bono ve tahvil olarak Devlet Baba’ya verdikleri para 204 milyar TL. (Reel sektöre kullandırılan kredilerin yüzde 56’sı büyüklüğünde parayı Devlet Baba’ya kredi veriyorlar.) 

Parayı nereye yatırıyorlar? 
-  Bankaların kredilere bağladıkları para 365 milyar TL+Tahvil ve bonoya bağladıkları para ise 204 milyar TL = Toplamı 569 milyar TL. Halbuki bankaların topladıkları mevduat 463 milyar TL. Aradaki farkı bankalar nereden buluyor? Bankaların tek kaynağı mevduat değil. Kendi özkaynakları (89 milyar TL) var. İçeriden ve dışarıdan borçlanıyorlar. 
-  Reel sektöre daha fazla kredi verebilmeleri için bankaların ya dışarıdan borçlanmaları ya da tahvil ve bonoya para yatırmaktan vazgeçmeleri gerekiyor. Bankaların paraları var ise, bu parayı kasada saklayamazlar. Mutlaka reel sektöre veya Devlet Baba’ya kredi olarak vermek zorundadırlar. Çünkü paranın günlük ağır bir maliyeti vardır. 
-  Bankaların 2009’un ilk 2 ayında faiz geliri 15 milyar TL. Faiz gideri 9 milyar TL. Kredilerden aldıkları faiz 9 milyar TL. Mevduata verdikleri faiz 7 milyar TL. 
-  Bankaların faiz gelir gider farkı 6 milyar TL. Sorunlu kredilere 2 milyar TL karşılık ayrılıyor. Bankalara kalan faiz 4 milyar TL. 
-  Bankaların faiz dışı gelirleri (komisyon geliri v.s) ve giderleri (personel gideri v.s) var. Giderleri 4 milyar TL. Gelirleri 3 milyar TL. 
-  Sonuçta, bankalar 2009’un ilk 2 ayında vergi öncesi 4 milyar TL kâr etmiş durumda. 
-  Bankalar 2008’de 16 milyar TL (vergiden önce ) kâr göstermişlerdi. Demek ki bankaların geçen yıl vergiden önceki kârları özkaynaklarının yüzde 15’i dolayında olmuş.

guras@milliyet.com.tr

Trilyonlarca dolar nasıl uçtu? Vallahi çok basit

Global finans krizinin az anlaşılan yönlerinden biri, trilyonlarca doların nasıl tebahhur etmiş olduğudur.
Dünya tarihinin en büyük servet yok oluşu nasıl meydana geldi? Yok oluşun mekanizması neydi?
Bunu basit bir şekilde anlatmaya çalışacağım.*
Paranın bol, faizlerin düşük olduğu bir ortam düşünün. Cebimde 100.000 dolarım var. Yüzde 10 faiz getirecek bir fırsat yakalıyorum. Fırsatı kullanıyorum ve 10.000 dolar kazanıyorum. Bu iş hoşuma gidiyor. Borçlanarak daha büyük oynamak istiyorum. Yüzde 5 faizle 900.000 dolar kredi buluyorum. 100.000 dolarımı ekleyerek bir milyonu yüzde 10 faizle yatırıyorum.
Eğer beklediğim getiriyi alırsam, param 1.100.000 dolar oluyor. Borcumu veee yüzde 5 olan ve 45.000 dolar tutan faizi ödüyorum. Elimde temiz 55.000 dolar kalıyor.
Ne oldu?
100.000 dolarım yüzde 55 gelir getirdi. Yaşasın!
Ama risk iki tarafı da kesen bir bıçaktır. Eğer yatırımım sıfır gelir getirse 45.000 dolar faiz ödemem gerekeceği için 100.000 dolarım 55.000’e inecekti.
Yukarıdaki örnekte bir sermaye dokuz borç kullandım. Bir zamanlar ABD bankaları için bu anormal bir oran değildi. Ancak, kriz öncesinde birçok finans kurumu, sigorta şirketleri, büyük birikimi olan gerçek kişiler 1’e 30 kredi kullanmaya başladı. Bear Stearns ve Lehman Brothers gibi artık aramızda bulunmayan yatırım bankaları bunun da üstüne çıktı. 

Saadet zinciri kopmadan
Farz edelim ki gözüm döndü ve bu defa 100.000 dolarıma eklemek üzere 2.9 milyon dolar borçlandım. Oran: 1 sermaye, 29 borç. Parayı istediğim yere yatırabilirim. Farz edelim ki yüzde 10 faiz getiren veya getireceğini umduğum bir kâğıt satın aldım.
Eğer her şey planladığım gibi giderse 2.9 milyon dolar anapara ile 145.000 dolar faizi öderim, 255.000 dolarla eve dönerim. Sermayem 155.000 dolar faiz getirdi. Yüzde 155.
Ama işler aksi gitse ve, örneğin, yatırımım sıfır faiz getirse, batarım. Çünkü hem anapara hem de 145.000 dolar faiz ödemem lazım. Benim ise sadece 100.000 dolarım var.
Ama bundan daha kötü bir senaryo var ki gerçekleşen budur: Gayrimenkul kredilerinden türetilmiş karmaşık tahvil satın aldım.
Yıl sonunda bunların dandik olduğu ortaya çıktı. Büyük değer kaybına uğradılar. Onları ne satabilirim, ne teminat gösterip kredi alabilirim. Ben 100.000 dolarımı kaybettim, bana borç veren finans kurumu 2.9 milyonunu kaybetti. Paralar tebahhur etti.
Daha da kötüsü var. Finans kurumları benden de açgözlü oldukları için bu dandik tahvillere yüz milyarlarca dolar yatırdı. Hem kendi kaynaklarını kullandılar, hem de başka mali kurumlardan borçlandılar.
Bu akılsızlığı neden yaptılar? Çünkü saadet zinciri kopmadan bu yöntemle çok para kazanmışlardı. Müzik çalarken neden oturacaklardı ki?
Şimdi ABD’de hangi banka ne durumda kimse bilmiyor. Hepsinin elinde değeri meçhul tonlarca tahvil vs. var. Ve ellerinde tonlarca değeri meçhul tahvil vs. bulunan başka finans kurumlarına borçları var. Hiçbir banka diğeriyle iş yapmak istemiyor.
Trilyonlar bu şekilde havaya uçtu. Sistem bu nedenle kilitli. Kilidin nasıl açılacağını kimse bilmiyor.

* Örnekler 1987’de Nobel Ekonomi Ödülü’nü kazanan, MIT profesörlerinden Robert M. Solow’un New York Review of Books’ta (14-27 Mayıs sayısı) yayımlanan yazısındandır.

mmunir@milliyet.com.tr 

Otomotiv yeniden yapılanırken biz ne yapıyoruz?

Alman Daimler-Benz, 1998’de 36 milyar dolar ödeyerek, Amerika’nın 3. büyük otomobil şirketi Chrysler’i bünyesine katmıştı. Bu mutsuz evlilik, Daimler’in 2007’de Chrysler’in % 80 hissesini 7.4 milyar dolara bir yatırım fonuna satmasıyla noktalandı.
Aradan 11 yıl geçtikten sonra Avrupa’dan bir başka otomotivci - İtalyan Fiat, kıtalararası evliliğe hazırlanıyor. Üstelik yine Chrysler’le, dahası bu kez pek de elini cebine atmadan; çeşitli manipülasyonlarla yeni bir yönetim modeli yaratmaya çalışarak...
2000’li yıllarda köprülerin altından çoook sular aktı; devran değişti! Dün de yazdım; bu arada Fiat, batmanın eşiğinden döndü.
Türkiye’de ise otomotiv sektörümüz, 2000’li yılları çok başarılı geçirdi; ihracatımızın medar-ı iftiharı haline geldi. Ancak sektörün parlak isimlerinden Jan Nahum, daha aralık 2001’deki söyleşimizde, bugünleri öngörerek önemli bir uyarıda bulunmuştu:

Jan Nahum uyarmıştı
“Türkiye otomotivde üretim merkezi oldu ya, sittin sene böyle kalacağını düşünmeyin. Bugün üretim merkezi olarak sahip olduğumuz rekabet gücünü, 10 yıl sonra kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyayız. Otomotiv üreticileri, üretim merkezlerini Çin - Hindistan gibi maliyetin daha düşük olduğu ülkelere kaydırabilirler. 10 sene sonrası için şimdiden hazırlanmaya başlamalıyız. Bizim ne yapıp edip, elimizden yavaş yavaş kaybolacak olan üretim katma değerini, teknoloji yaratma katma değerine dönüştürmenin yolunu bulmamız lazım.”
PricewaterhouseCoopers’ın otomotiv sektörüyle ilgili son raporunda da karşılaştırma 2001 ile yapılmış: “Brezilya, Çin, Hindistan ve Rusya’dan oluşan BRIC ülkeleri, 2001’de hafif araçlarda 5.1 milyon adetlik üretimle dünya üretiminin % 9’unu karşılarken, 2009’da hafif araç üretiminin % 25’i, yani 13.8 milyon adedi bu 4 ülkede üretilecek!”
Nahum’un 8 yıl önce işaret ettiği gibi üretim, maliyetin daha düşük olduğu ülkelere kayıyor. Bu kaçınılmaz. Peki, Türkiye bu yıllar içinde üretim katma değerini, teknoloji yaratma katma değerine dönüştürmeyi başarabildi mi? Fiat Auto’nun CEO’su Sergio Marchionne’nin, ölçek ekonomisine erişmek için başlattığı müthiş hamle “mutlu son”la bitip de Avrupa’da 5.5 milyon adetlik bir üretim imparatorluğu oluşabilirse, bize nasıl bir rol düşecek? Biz yeniden yapılanan dünya otomotiv sektöründe etkin bir rol üstlenebilmek için ne tür hazırlıklar yapıyoruz?

Kan uyuşmazlığı mı?
Dün de yazdım. Marchionne çok atak, çok başarılı, ama astığı astık, kestiği kestik. Amerika’da Chrysler ayakta kalabilsin diye sendika, işçilerin belli haklarından vazgeçmeye zorlanacak; ama Almanya’daki sistemde işçilere her istediğini yaptırmak mümkün mü?
Daimler-Chrysler evliliği çok başarısız oldu; ama Renault - Nissan evliliği, kültürlerin bu denli farklı olmasına rağmen mükemmel yürüyor. İtalyan - Amerikan - Alman üçlü evliliği bakalım nasıl yürüyecek?
Sanayileşmede standartlaşmayı bir otomobil firması olan Ford başlatmıştı. Sanayileşmede, standartlaşmadan sonraki en önemli aşama olan Toplam Kalite Yönetimi’ne de yine bir otomobil firması, Toyota imza attı.
Otomotivdeki bu alt-üstlük, belki de sanayide yepyeni bir açılımın habercisi. Kim bilir?

mtamer@milliyet.com.tr

Formula One: İşkenceye devam

Sene 2004. Beş ünlü işadamı ve profesyonel yönetici Formula One’ı Türkiye’ye getirmek için bir araya gelir. Hiçbiri cebinden bir kuruş koymak istemez. Çünkü projenin kâr etmesinin imkânsız olduğunu bilirler.
Bu tatlı çocuklar, o zaman başkan olan Mehmet Yıldırım’la konuşup İstanbul Ticaret Odası’nı projeyi sahiplenmeye ikna ederler.
Ama Formula One, ne işadamlarına ne de İTO’ya güvendiği için, parasal devlet garantisi ister. O zaman Spordan Sorumlu Devlet Bakan’ı Mehmet Ali Şahin “Ben ayarlarım” der. Eski Maliye Bakanı Kemal Unakıtan da takıma dahil olur. Şahin, Unakıtan ve işadamları en son Erdoğan’ı ikna ederler.
Kimse, “Bu proje fizibıl mıdır?” diye sormaz.
Yıldırım, Unakıtan’ın imzaladığı garanti mektubu ve çeki alıp Londra’ya gider ve dünyanın en paragöz ve açıkgöz işadamlarından biri olan Formula One patronu Bernie Ecclestone’la kontrat imzalar.
Formula One, İstanbul’a ün ve muazzam turizm geliri getirecek bir proje olarak satılır. Gazetelerde milyonlu, milyarlı rakamlar uçuşur. Projenin maliyeti hariç her şey abartılır.
Bütün rakamlar uydurma, bütün vaatler yalandır. Formula One’ın toplam gelirleri işletme giderlerini bile karşılayamayacaktır.
Zaten amaç spor değil, devletle iş yapıldığında daima olduğu gibi, Hazine’den para hortumlamaktır ki, bu TC’de sporların en büyüğüdür.
“Elli milyona biter” diye lanse edilen pist yüz milyonlarca dolara mal olur. İTO sıfırı tüketir. Bu kez TOBB devreye girer. Hazine’den para aktarılır. Bin bir skandal ve yolsuzluk haberi arasında proje biter. Ama beklenen yüz binlerce turist gelmez. Otel odaları dolmaz. Zengin Formula One müdavimleri İstanbul’un tüccarlarına para akıtmaz.

Ferrari’nin isyanı...
Pisti işletmek için kurulan şirket işin altından kalkamaz ve tesis, fındık fıstık fiyatına, Bernie Ecclestone’a kiralanır.
Gel zaman git zaman global kriz patlak verir. Ecclestone pisti işletmeden çekilmek ister. Çünkü başında daha büyük dertler vardır. Formula One takımlarını finanse eden Toyota gibi büyük araç üreticileri zarardadır. Formula One lüks haline gelmiştir.
Geçen aralıkta Honda yarıştan çekilir. Diğer üreticiler de naz etmeye başlar. Her sezon Formula One takımlarına 200 milyon sterlin para dökmek artık kimsenin harcı değildir. Ayakta kalma savaşı veren ING, RBS, Allianz gibi büyük sponsorlar da kontratları bitince desteklerini geri çekeceklerdir.
Özetle, Formula, bizim gibi “ayranı yok içmeye” ülkeler için değil, dünyanın en büyük şirketleri için bile lüks haline gelmiştir.
Formula One kurallarını koyan Federation Internationale de l’Automobile, sporu iflastan kurtarmak için gelecek yıldan itibaren takımlara 40 milyon sterlin harcama tavanı koyar.
Sporun en büyük takımı Ferrari isyan eder çünkü tepede olmasını en fazla parayı harcayan olmasına borçludur. Diğer büyük takımları kendisiyle bir olup başkaldırmaya davet eder.
Sonuç? Formula One için akıbetin ne olacağı bilinmez ama Türkiye’nin akıbeti bellidir: TC’de devletin ve belediyelerin finanse ettiği projelerin azımsanmayacak bir bölümü az veya çok Formula One gibi dandiktir, hortumsaldır. Ve bundan dolayıdır ki, Türkiye ebediyen “kalkınmakta olan” bir ülke kalacaktır.

mmunir@milliyet.com.tr 

Arılar, global finans krizi ve dürüstlük

Dürüstlük en önemli ahlak kuralıdır.    Kâinatın kendisi de dürüstlük kuralına uygun kuruldu. Eğer yaratan “malzemeden” en küçük bir “parça” çalmış olsaydı, kâinat kısa zamanda içine çöküp başladığı yere geri dönecekti. Ne kâinat olacaktı, ne hayat, ne de o hayatın içinde bu satırları yazan ve okuyan kişiler.
Her insanın içinde ona neyin doğru, neyin yanlış olduğunu gösteren bir pusula var. Dürüstlük bu pusulanın doğruyu işaret ettiği yerdedir.
İnsan, böyle bir pusulaya sahip olma açısından, bütün canlılar içinde tektir. Bu nedenledir ki, onda başka hiçbir yaratıkta bulunmayan bir özellik daha var: Ayrım yapabilme yeteneği.
Amerika Birleşik Devletleri’nden kaynaklanan global krizden sonra birçok Batı ülkesinde yetkililer bu tür krizlerin tekrarlanmaması için çare arıyorlar. Değişik yayınlardan öğrendiğime göre, bu arayış sadece ekonomi veya finansa münhasır değil. Doğal sistemlere de bakıyorlar. Mesela, İngiltere Merkez Bankası Başkanı Mervyn King ve diğer banka yetkilileri ünlü hayvanbilimci ve İngiliz hükümetinin eski baş bilim danışmanı Lord Robert May ile görüşüyorlar.*
Bankacılıkta olduğu gibi arı kovanında da bir sistem var. Ama bankacılıkta krizler meydana gelirken, kovan her zaman, her yerde saat gibi çalışıyor. Kovanın saat gibi çalışmasının nedeni optimum bir biçimde kurgulanmasından ve arıların bu kurgudan hiç sapmamasındandır.

Arı malzemeden çalmaz...
Arı, peteği altıgen şeklinde yapar. Altıgen, balı kovanın içinde depolamak için en ideal yoldur. Arıda her altıgeni bilgisayarla çizilmiş gibi doğru yapma özelliği var ve bu mucizevi bir beceridir. Arı bu modelden hiçbir zaman sapmaz. “Yoruldum, neme lazım, bu da beşgen oluverse ne çıkar, bunun duvarı biraz daha ince oluversin” demez. Kuraldan, yani dürüstlükten hiçbir zaman sapmaz. Her kovanda her altıgen tam ve mükemmeldir.
Finans, veya genellikle ekonomi için böyle altın formüller bulunsa bile uygulanamaz. Çünkü insan kendi çıkarı söz konusu olduğunda ahlaksızlığa eğilimlidir. İşine geldiğinde onu bozacaktır.
Finans krizinin temel nedeni, doğrudan sapma, ahlaksızlıktır. Ödeme gücü olmayanlara konut kredisi açanlar, neredeyse hiç kimsenin anlamadığı kadar karmaşık enstrümanlar uydurup astronomik hacimlerde piyasaya sürenler bunların dandik olduğunu pekâlâ biliyorlardı. Patronları da biliyordu.
Ama, ceplerini Karun’un hazineleriyle doldurmakta oldukları için, sistem çökünceye kadar ağızlarını açmadılar.
Dürüstlük sıcaklık gibi ölçülebilseydi en müreffeh ve en mutlu ülkelerin en dürüst insanlar tarafından yönetilen ülkeler olduğu ortaya çıkardı.
Bir başka şey daha ortaya çıkardı: Bizimki gibi ülkelerin mutlu ve müreffeh olmasının olanaksızlığı.
Çözüm arayanlara bol şans diliyorum. Ama şuna inanıyorum ki, finans krizi dürüst olmamanın bir ürünü olduğu için hiçbir zaman önlenemeyecek.
* Gillian Tett http://www.ft.com/cms/s/2/51f425ac-351e-11de-940a-00144feabdc0.html

mmunir@milliyet.com.tr