Güngör Uras

Milliyet, 28.06.2009

Osman Ulagay’ın yeni kitabı “Küresel Çöküş ve Kapitalizmin Geleceği” başlığını taşıyor.
Osman Ulagay, bir söyleşide Miraç Zeynep Özkartal’a “25 yıldır ekonomi basınının içindeyim, en çok sorulan, paramı dolara mı yatırayım, lirada mı tutayım? Ben kendimi bu konuda hiç geliştiremedim... Benim yaptığım, küresel dönüşüm trendlerini yakalamaktır” diyor.
Osman Ulagay, dünyada olan biteni ve olup bitecekleri çok iyi izleyen bir yazardır. Türkiye’de olan biteni ve olup bitecekleri de, dünyada olan biteni ve olup bitecekleri de penceresinde değerlendirir.
ABD’de ekonominin zora gireceğini, küresel kriz çalkantısı başlamadan çok önceleri yazanlardan biridir.
Özgür Yayınevi tarafından bastırılan son kitabı, bir ekonomi söyleşisi formatında hazırlanmış. Murat Aksoy soruyor. Osman Ulagay cevaplıyor. Okunması, anlaşılması kolay. Bilgilendirici bir kitap.

Düzen değişiyor
İlk üç bölümde krizin analizi var. İkinci üç bölümde, kapitalizmin ve krizin geleceği konularına ve Türkiye ekonomisine ağırlık verilmiş.
Ulagay diyor ki, “Özal’ın başlattığı kökten piyasacı düzeni artık unutun. Eskiye dönüş şansı ve imkânı kalmadı. Kriz sonrası yeni bir dünya kurulacak. Ve de Türkiye bu yeni dünyada yerini alacak. Ama bunun için yeni düzene ihtiyaç var. Türkiye’nin (ABD’deki Başkan Obama benzeri) soldan gelecek bir yeni lidere ihtiyacı var.”
Osman Ulagay yeni düzen gereğini anlatırken de diyor ki, “Türkiye’nin artık günü kurtarmanın ötesine geçerek, ekonomisini kırılgan hale getiren yapıyı nasıl düzelteceğini düşünmesi lazım... Türkiye’nin hedefi, bir yerlerden dış kaynak bularak, büyüme hızlandıkça dış açık yaratan, istihdam sorununu çözemeyen, kayıtdışı ekonomiden destek alarak büyüyen bir ekonomik yapıyı sürdürmek olmamalıdır. Kaldı ki, istenilse bile bunu sürdürmek imkânı kalmadı.”

Eskiye dönüş zor
Osman Ulagay bu anlatımı şöyle bağlıyor: ”Dünyanın yeni bir dönüm noktasına geldiğini, küresel kapitalizmin değişim gösterdiğini kabul edecek olursak, bizim de bu değişime ayak uydurabilmek için kendi durumumuzu, kendi vizyonumuzu yeniden düşünmemiz gerektiği ortaya çıkar. Ancak bu konuda liderlik yapacak, Türkiye’nin yeni Özal’ı veya Türkiye’nin yeni Obama’sı henüz ufukta belirmiş değil.”
Osman Ulagay bu yeni döneme geçişin pek de kolay olmayacağını düşünüyor. “Bu yeni açılımı savunanlar ile krizi atlattıktan sonra eski anlayışı, eski düzeni sürdürme hevesinde olanlar arasında çetin bir mücadele yaşanacak önümüzdeki dönemde” diyor.
Osman Ulagay’ın “Küresel Çöküş ve Kapitalizmin Geleceği” başlığını taşıyan yeni kitabını okuyanlar kafalarındaki birçok sorunun cevabını bulacaklar. Kitapta yer alan sorular, tartışmalar, cevaplar, ekonomi konusunda ileriye dönük fikirlerin, görüşlerin oluşmasına yardım edecek. Farklı fikirlerin, görüşlerin ortaya çıkmasına, tartışılmasına imkân yaratacak.

guras@milliyet.com.tr

Google appears to be throwing down the gauntlet in the e-book market.

In discussions with publishers at the annual BookExpo convention in New York over the weekend, Google signaled its intent to introduce a program by that would enable publishers to sell digital versions of their newest books direct to consumers through Google. The move would pit Google against Amazon.com, which is seeking to control the e-book market with the versions it sells for its Kindle reading device.

Google’s move is likely to be welcomed by publishers who have expressed concerns about the possibility that Amazon will dominate the market for e-books with its aggressive pricing strategy. Amazon offers Kindle editions of most new best-sellers for $9.99, a price far lower than the typical $26 at which publishers sell new hardcovers. In early discussions, Google has said it would allow publishers to set a suggested retail price, but that it would set the ultimate consumer price.

“Clearly, any major company coming into the e-book space, providing that we are happy with the pricing structure, the selling price and the security of the technology, will be a welcome addition,” said David Young, chief executive of Hachette Book Group, which publishes blockbuster authors like James Patterson, Stephenie Meyer and Nicholas Sparks.

Google’s e-book retail program would be separate from the company’s settlement with authors and publishers over its book-scanning project, under which Google has scanned more than seven million volumes from several university libraries. A majority of those books are out of print.

The settlement, which is the focus of a Justice Department inquiry about the antitrust implications and is also subject to court review, provides for a way for Google to sell digital access to the scanned volumes.

And Google has already made its 1.5 million public-domain books available for reading on mobile phones as well as the Sony Reader, the Kindle’s largest competitor.

Under the new program, publishers give Google digital files of new and other in-print books. Already on Google, users can search up to about 20 percent of the content of those books and can follow links from Google to online retailers like Amazon.com and the Web site of Barnes & Noble to buy either paper or electronic versions of the books. But Google is now proposing to allow users to buy those digital editions direct from Google.

Google has discussed such plans with publishers before, but it has now committed the company to going live with the project by the end of 2009. In a presentation at BookExpo, Tom Turvey, director of strategic partnerships at Google, added the phrase: “This time we mean it.”

Although Google generates a majority of its revenue from ad sales on its search pages, it has previously charged for content. Three years ago, it opened a Google video store, and sold digital recordings of N.B.A. games as well as episodes of television shows like “CSI” and “The Brady Bunch.” This year, Google said it might eventually charge for premium content on YouTube.

Mr. Turvey said that with books, Google planned to sell readers online access to digital versions of various titles. When offline, Mr. Turvey said, readers would still be able to access their electronic books in cached versions on their browsers.

Publishers briefed on the plans at BookExpo said they were not sure yet how the technology would work, but were optimistic about the new program.

Mr. Turvey said Google’s program would allow consumers to read books on any device with Internet access, including mobile phones, rather than being limited to dedicated reading devices like the Amazon Kindle. “We don’t believe that having a silo or a proprietary system is the way that e-books will go,” he said.

He said that publishers would be allowed to set list prices but that Google would price the e-books for consumers. Amazon also lets publishers set wholesale prices and then establishes its own prices for consumers. In selling e-books at $9.99, Amazon effectively takes a loss on each sale because publishers generally charge booksellers about half the list price of a hardcover ­ typically, around $13 or $14.

Mr. Turvey said that Google would probably allow publishers to charge consumers the same price for digital editions as they do for new hardcover versions. He said Google would reserve the right to adjust prices that it deemed “exorbitant.”

Osman Ulagay

Milliyet, 21.06.2009

Türkiye ile IMF (Uluslararası Para Fonu) arasında bin yılı aşkın süredir devam eden ilişkileri nasıl tanımlamak gerektiğini düşünürken önce “komedi” sözcüğü geldi aklıma. Daha sonra “vodvil” ya da “fars” da olabilir diye düşündüm. Sözcüklerin Türk Dil Kurumu sözlüğündeki karşılıklarına bakınca oynanmakta olan oyuna en uygun düşen sözcüğün “fars” olduğuna karar verdim. Fransızcadan alınan bu sözcüğün sözlükteki karşılığı şöyle: “İlkel, yalın güldürme öğelerinden yararlanan, bazen inanırlığın sınırlarını aşan, güldürmeyi amaç edinen oyun.”  
Türkiye ile IMF arasında oynanmakta olan oyunun amacı gerçekten insanları güldürmek mi, ya da bu oyunun sonunda birilerinin yüzü gerçekten gülecek mi, henüz belli değil ama oyunun bugüne kadar yaşanan bölümlerini izlerken sık sık gülmek ihtiyacını duyuyorum ben kendi hesabıma. Geçen perşembe günü, “IMF ile anlaşma oluyor” lafının yayılması üzerine yaşanan heyecanın İMKB’yi sıçratması da hayli güldürdü beni.

IMF coşkusunun nedeni?
Türkiye ile IMF arasında oynanmakta olan farsın ilginç özelliklerinden biri de birçok sahnenin büyük bir gizlilik perdesi arkasında cereyan etmesi ve olan bitenin net bir şekilde öğrenilememesi. Bu durumda izleyiciler kendi senaryolarını üretip oyunun gidişatı hakkında yorum yapmak zorunda kalıyor.
Geçen hafta oynanan son perdede de (tabii şimdilik son perde) gene böyle oldu. IMF Başkan Yardımcısı John Lipsky’nin Ankara’da hükümet yetkilileriyle yaptığı görüşmelerden sonra herhangi bir resmi açıklama yapılmadı ama “IMF ile anlaşma oluyor” haberi ortalığa yayılınca borsa zıpladı ya da zıplatıldı, faizler gevşedi. Türkiye’nin IMF ile en az 3 yıllık bir anlaşma yaparak 30 - 40 milyar dolar arasında bir destek alacağı söylenirken bu kez uçurulan balonda, 13 - 15 milyar dolarlık bir destekten ve 18 aylık bir anlaşmadan söz edilmesi bile yaratılan coşkuyu frenleyemedi.
Burada önemli olan nokta “IMF ile anlaşma” söylentisinin bile borsa ve mali piyasalarda ölçüsüz bir iyimserlik yaratması. Bunun nedeni ise, IMF’den sağlanacak parasal desteğin ötesinde, IMF ile yapılacak bir anlaşmanın yeni bir “güven çapası” oluşturacağına inanılması. Piyasalar, hükümetin tutarlı bir ekonomik program yapıp bunu uygulamaya kararlı olduğuna inanmak için IMF ile yapılacak anlaşmayı bir önkoşul olarak görüyor. Hükümetin son bir yıl içindeki performansı olayı bir farsa çevirerek bu güven eksikliğini yaratmış durumda.

Babacan ve Belka
Kendisi ile görüşmüş ya da özel bir duyum da almış değilim ama bana öyle geliyor ki Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Ali Babacan, IMF ile ilişkileri bu şekilde götürmenin, olayı farsa dönüştürmenin iyi sonuç vermeyeceğinin farkında. IMF ile anlaşmanın önünü tıkayan temel nedenin, Türkiye’nin orta vadede sürdürülebilirliği olan bir programa angaje olmayı kabul etmemesinden kaynaklandığını da biliyor.
Lipsky, Ankara’daki görüşmeleriyle ilgili bir açıklama yapmazken IMF’nin Avrupa Bölümü Direktörü Marek Belka, aynı gün Washington’da yaptığı bir konuşmada açık konuştu, “Türkiye IMF ile bir program yapsa da yapmasa da, mali dengelerini sürdürülebilir bir çizgiye oturtmak için gerekli adımları atmak, gerekiyorsa harcamalarını kısmak zorunda”, dedi. Lipsky’de önceki gün TÜSİAD toplantısında yaptığı konuşmanın sonunda aynı noktanın altını çizdi.
Aynı toplantıda Ali Babacan’ın yaptığı konuşmayı dinlerken onun da, Adalet ve Kalkınma Partisi’nin ilk dönemdeki icraatının temel taşı olan mali disiplin ve öngörülebilirlik konusunu önemsemeye devam ettiğini hissettim. Eğer böyle ise Babacan’ın IMF ile ilişkileri, siyasi futbol topu olmaktan çıkartıp kendi mecrasına çekmesi ve sonuca giden yolu açması beklenebilir. Babacan’ın ikna gücünün bu oyunu sürdürmekten hoşlananları ikna etmeye yetip yetmeyeceğini ise kestiremiyorum.


Kredi notumuz neden yükselmiyor?
Türkiye, firmaların yanı sıra ülkelere de kredi değerliliği notu veren uluslararası kredi derecelendirme kuruluşlarının değerlendirmesine göre bir türlü “kredi verilebilir ülke” konumuna gelemiyor. Biz bir kez bu kategoriye yükseltildik ama 1994 krizine sürüklenme sürecinde bu şansı kaybettik, bir daha da yeniden o sınıfa yükselemedik.
Halen de sürmekte olan küresel krizde, bizden çok daha üst sınıfta yer alan İrlanda gibi ülkelerde banka sistemi uçurumun kenarına geldi ve kurtarıldı ama İrlanda’nın notu hâlâ bizim üstümüzde, Türkiye ise bir türlü “kredi verilebilir ülke” statüsüne yükselemiyor.
Uluslararası “rating” kuruluşlarından Fitch’in Türkiye Genel Müdürü Ayşe Botan Berker’e sorulmuş bunun nedeni. Ayşe Hanım, Türkiye’de yaşanan siyasi çalkantılara ve somut olarak da 2007’de yaşanan “e-muhtıra” olayına değinerek ilginç bir cevap vermiş bu soruya: “Biz birkaç kere kendi aramızda tam Türkiye’nin not artırımını gündeme getirmeye kalktık, hep böyle bir olay oldu, komiteye pozitif görüş sunacakken vazgeçtik” demiş.

Notu düşüren ortam
Bu açıklamanın da ortaya koyduğu gibi bir ülkenin kredi notunun yükselmesi için ekonomik performansın başarılı olması, mali disiplinin korunması yetmiyor; o ülkede kalıcı bir siyasi istikrarın bulunması ve hükümetin icraat yapabilir konumda olması da gerekiyor.
Türkiye bu bakımdan güven vermeyen bir ülke çünkü ülkeyi 80 yıldır yönetmiş olan kadro ile şimdi kazandığı güçle onun yerini almak isteyen kadro arasında, yerine göre her yöntemin kullanıldığı bir mücadele yaşanıyor. Toplumsal mutabakattan giderek uzaklaşan, üstelik ekonomik performansı da bozulan bir ülkenin kredi notu sıralamasında sınıf atlayamamasına fazla şaşmamak gerekiyor.

oulagay@milliyet.com.tr

Meral Tamer

Milliyet, 17.06.2009

Babacan bilmeli ki, bol keseden kart dağıtan bankalar bulunduğu sürece halk bilinçlenemez. Her gün kuyrukta bekleyen yeni mağdur adayları bulunur

Devlet Bakanı ve Başbakan Yardımcısı Ali Babacan’ın yeniden ekonominin kaptanlığını üstlenmesiyle, ekonomi yönetiminde hatırı sayılır bir üslup değişikliği oldu.
Önceki gün kredi kartları ve döviz kredileriyle ilgili yeni düzenlemeleri açıklayan Babacan’ın her cümlesinde, “Biz duruma hâkimiz. Gerekli önlemleri alıyoruz,” vurgusunu hissettim. Başbakan’ın aylarca “Kriz bizi teğet geçer” yollu gayri ciddi beyanlarının ardından, ekonominin yeniden ehil ellerde olduğunu görmenin, moralimi yükselttiğini itiraf etmeliyim.
Örneğin, şirketlerin döviz kredisi kullanımıyla ilgili yeni düzenleme, kulağını tersten göstermeye son vermenin yanı sıra, Türkiye’nin dış borç stokunda da önemli bir hafifleme sağlayabilir. Vatandaşın döviz kredisi kullanmasına getirilen yasaklama ise bu borcun ödenememesi halinde Hazine’nin sırtına binecek yükü ortadan kaldıracak. 

Kredi kartıyla borçlanılmaz
Kredi kartı borçlularıyla ilgili düzenlemelere ve uyarılara gelince...
Babacan, TV ekranlarından çok net ve altını çizerek vurguladı: “Kredi kartı, bir ödeme ve nakit kullanım aracıdır; kesinlikle borçlanma, borcu borçla çevirme veya borçları öteleme aracı değildir. Belki çok özel bir durumda bir kereliğine 1 aylık kısa bir borçlanma yapılabilir, o kadar. Kredi kartı, ödeme tarihi geldiğinde borç bakiyesinin tamamı ödenmediği takdirde, dünyanın her yerinde en pahalı kredi türüdür. Bu nedenle, kredi kartlarının daha rasyonel kullanımını sağlayacak uygulamaları hayata geçirmek ve giderek artan takipteki kredi kartı sorununa çözüm getirmek amacıyla yeni düzenlemelere ihtiyaç var.”

1000 lirayı ödeyemiyor
Mükemmel. Ancak yeni düzenlemeleri yaparken, temerrüde düşen 875 bin kredi kartı borçlusundan yarısının borçlarının, sadece 1000 lira ve 1000 liradan da az olduğunu ve bazı bankaların hâlâ, bol keseden kredi kartı dağıtmaktan vazgeçmediklerini de göz ardı etmemek lazım.
Babacan, temerrüde düşen borç miktarının 3.1 milyar lirasının anapara olduğuna, faiziyle birlikte bu rakamın 7 - 7.5 milyar liraya ulaştığına dikkat çekti. Bu durumda bankaların kredi kartı vermeyi uygun buldukları 440 bin kişinin ödeyemediği toplam borç sadece 440 milyon lira. Geri kalan 2.66 milyar lira anapara ise temerrüde düşen diğer 440 bin kişiye ait.
Diyeceğim şu: Kredi kartı mağdurları için 2006’da çıkarılan aftan yararlanma oranının düşük olduğunu hatırlatan Babacan, bu seferki düzenlemede çok daha yüksek bir katılım beklediklerini söyledi.
Ben bu konuda Sayın Bakan kadar iyimser değilim. Kredi kartı borcunu kapatmak için verilecek çok düşük faizli tüketici kredisi elbette teşvik edici olacaktır. Ancak 1000 lirayı geri ödeme gücü kalmadığı için temerrüde düşenlerin çoğu, krizde işsiz kalanlar ve kredi kartıyla borçlanmaktan başka çareleri olmayanlar. Bu düzenlemeyle halkta kalıcı bir bilinçlenme sağlanması isteniyorsa, mutlaka bankaların da katılacağı esaslı bir kampanya yürütülmeli. Önümüzdeki 2 ay, bir taşla 2 kuşun vurulabileceği müstesna bir zaman dilimi.

mtamer@milliyet.com.tr

Ya devamlı borçlanarak günleri geçireceğiz ya da üreterek para kazanacağız

Başbakan Sayın R. T. Erdoğan “IMF olmazsa biz ölecek miyiz ?” dedi (Milliyet Ekonomi, 12 Haziran 2009, Sayfa 8)
IMF olmazsa biz ölmeyiz... Üreterek yaşamayı öğrenir, insanca yaşamaya başlarız.
(Ön açıklama: Ulusalcılık yapmıyorum. Yabancı sermaye düşmanlığı yapmıyorum. IMF düşmanlığı yapmıyorum. Üreterek, IMF’siz de yaşanabileceğını anlatmak için bunları yazıyorum.)
IMF ile ilk defa 1961 yılında anlaşma imzaladık. 48 yılda 19 defa masaya oturduk. Eğer bugün geldiğimiz çizgiden memnun isek mesele yok... Bir defa daha masaya oturalım.
IMF ile anlaşma imzalarken “içeriği” (içinde yer alan maddelerin şöyle veya böyle olması) önemli değil. Ülkenin (Türkiye’nin) IMF anlaşmasından beklentileri önemli. Türkiye IMF ile neden anlaşma imzalamak istiyor?
-  Bir darboğaz var. Bu darboğazdan geçmek, bir daha ele güne muhtaç olmamak için geçici süre destek mi arıyor?
-  Yoksa, “Böyle geldi, böyle gider... Alalım elin parasını... Üretecek yerde, yan gelip yatalım... Döviz ucuzlasın. Bol bol para harcayalım. Ucuz ucuz Mercedes otomobillere binelim“ diye mi?

Borca dayalı çemberi kırmalıyız
IMF ile ilişkilerde “taktiğimiz”, “stratejimiz” nedir? Önce bu konuda açıklığa kavuşalım:
-  Taktik hedef, kısa dönemli bekleyişleri ortaya koyar. Evet... Küresel kriz var... Para piyasaları dalgalanıyor. Bu ortamda borçları çevirmek zor. Kısa sürede, borçları çevirmek için, kısa süreli IMF desteğine ihtiyacımız var. Yoksa, bizim uzun vadeli hedefimiz borçlanmadan yaşamaktır. Borçları şimdilik çevirelim. Sonra ödemeye başlayacağız. Bir daha da el parasıyla yaşamayacağız. Üretime ağırlık vereceğiz. İşte bu “taktik” hedeftir.
-  Stratejik hedef, orta ve uzun dönemli kararlılığı ortaya koyar. Türkiye devamlı borçlanarak yaşayamaz. Bu borca dayalı çemberi kırmaya mecburuz. Fırsat bu fırsattır. Çemberi kıralım. Bir süre kendi ayaklarımız üzerinde durmakta zorlanırız ama... Sonra üretimi artırır, üretime dayalı olarak refaha ulaşmanın mutluluğunu yakalarız. İşte bu da “stratejik” hedeftir.

Tarihten ders alan yok
Ne yazık ki biz 1860’lardan bu yana borçlanma çemberini kıramadık. Borçla yaşamanın tembelliğine o kadar alıştık ki, borçlanmanın yarattığı yalancı baharın rehavetine kapılarak götürdüklerini göremedik. Göremiyoruz.
Kırım Harbi sonrası başlayan borçlanmadan Osmanlılar bir türlü kurtulamadı. Alacaklıların devamlı olarak “vergiyi artır, vergi topla da borcunu öde” baskısı altında ne yapacağını şaşıran Osmanlı en sonunda (Duyun-u Umumiye’nin kurulmasıyla) maliyeyi alacaklılara teslim etti. “Ben bu kadar toplayabiliyorum. Al sen vergiyi topla. Borcuna mahsup et” dedi.
Ne yazık ki, tarihten ders alan yok. 1860’larda Osmanlı’nın başlattığı, üretmeden, borçlanarak yaşama ve günü gün etme politikasını sürdürüyoruz.
Dostum Ege Cansen “Neo- Osmanlı İktisat” politikası adını verdiği bu politikayı bakınız nasıl anlatıyor: “Osmanlı’nın modernleşme ve kamu finansmanı için geliştirdiği üç temel yöntem vardır. Birincisi “imtiyaz”, ikincisi “iltizam”, üçüncüsü “dış borçlanmadır”.

Osmanlı böyle battı
Osmanlı şöyle düşünmüştür: 
-  Ülkenin gelişmesi için demiryolu inşa edilmesi şarttır. Ancak elde ne teknoloji ne de para vardır. Çare: Verirsin Almanlara veya Fransızlara imtiyazı, onlar da hem demiryolu sistemi inşa ederler hem de işletirler.
-  Havagazı, elektrik, tramvay işletmeleri kurmak veya sigara üretimine başlamak mı gerek? Yine aynı yöntem: Ver yabancılara imtiyazı, onlar hem parasını bulsun, hem kursun, hem işletsin. Biraz da saraya para versin.
-  Vergi toplamak da sıkıntı mı var? Çare: Vergi toplama işini özelleştir. Vergi toplama yüklenicileri (mültezim) devlete peşin para versin, sonra gitsin kendisi köylüden vergi toplasın.
-  Hâlâ paraya ihtiyaç mı var? Git Galata Bankerlerine onlardan faizle borç al.
İmtiyaz, iltizam ve dışarıdan borçlanma yöntemleriyle modernleşme ve kamu finansmanı sorunlarını çözdüğünü sanan Osmanlı Devleti sonunda hem siyaseten batmış hem de iktisaden de geri kalmıştır.

Krizi fırsata dönüştürme şansı
Bugün IMF programları kapsamında üretmeden, el parasıyla yaşamaya dönük politikaların Osmanlı’nın uygulamalarından farkı var mı? 
-  Yabancılara imtiyaz veriyoruz. Yatırım yapıyorlar. Yabancılara iltizam (vergi benzeri devlet gelirini toplama gücü) veriyoruz, devletin toplayacağı geliri iskonto ederek maliyeye peşin ödüyorlar. O parayla memur maaşı, faiz ödüyoruz, borç çeviriyoruz.
-  Gene de para yetmiyor. Devamlı dış borç ile yaşıyoruz. Devamlı dış borç bulabilmek için de IMF’nin desteğini arıyoruz.
Devamlı borç para aramaktan, devamlı olarak borçları döndürmekten başımız döndü.
Şimdi durumu ciddi olarak gözden geçirmek için bir fırsat ortaya çıktı.
Geliniz açıklığa kavuşalım. Hükümet, IMF‘den ne bekliyor:
-  Taktik bir beklenti var. Kriz nedeniyle borçlanmada darboğaz tehlikesini atlatmak için geçici bir destek arayışı mı var?
-  Yoksa 48 yıl önce başlayan ilişkileri sürdürmek mi istiyoruz? Borçlanmaya dayalı (imtiyaz ve iltizamlı) politika devam mı edecek?
Başbakan Sayın R. T. Erdoğan’ın çok sevdiği deyimle, “krizi fırsata dönüştürme” şansı var. Geliniz, el parasıyla düğün alışkanlığımızı bırakalım. Parayı üreterek kazanalım. Kendi paramızla yaşayalım. (Bu nasıl olur? Bunu becerebilenler nasıl yapmışsa öyle olur. Onun da reçetesi var.)

guras@milliyet.com.tr

IMF bağırta bağırta imzalatabilir mi?

Başbakan, “IMF, özel vergi otoritesi istiyor. İç işlerimize karışacaksa, IMF’yi istemiyoruz” diyor. IMF temsilcileri ise, çok temkinli konuşuyor. Şimdiye kadar, Türkiye’nin kredibilitesini zedeleyecek bir açıklama yapmadılar; kendilerini medya önünde savunmadılar. Üstelik, bu yıl IMF Yıllık Toplantıları, 53 yıl sonra yeniden İstanbul’da yapılacağı için, yoğurdu üfleyerek yiyorlar. Şimdiye kadar, Türkiye ile ilgili ısrarlı sorular karşısında bile, “müzakereler sürüyor; anlaşmaya yakınız” mesajı verdiler.
Oysa, ekim ayındaki toplantıda, en çok Türkiye sorgulanacak; bütün ülkelerden gelen para otoriteleri temsilcileri, iş adamlarımız, siyasilerimiz ve bürokratlarımızla bir araya gelecekler. 
Ben de olsam, artık IMF ile yollarımı ayırırdım; ama bu biçimde değil:
- IMF yıllık toplantılarından önce, mutlaka anlaşma konusunda karar alırdım. 
- Anlaşamadığımı söylemez; anlaşmanın en az 2 yıl ertelendiğini açıklardım. Neden olarak da, Türkiye’nin küresel ekonomik krizden diğer ülkeler kadar etkilenmediğini; krizden çıkışın iç tedbirlerden çok dış gelişmelere bağlı olduğunu; üstelik, düzelmelerin başladığını ve Türkiye’nin krizden çıkacak ilk ülkelerden biri olacağını söylerdim.
- Açıklamalarımı kendim yapmaz; ekonomiden sorumlu devlet bakanına yaptırırdım. IMF ilişkilerinin, bakan ve bürokratlar seviyesinde kalmasına özen gösterirdim.
- Devlet bakanının bile, anlaşamamanın nedenlerini detaylarıyla açıklamasını istemezdim.
- IMF’nin parasına ihtiyacımın olmadığını anlatmak için, Brezilya’nın yaptığı gibi IMF’ye bir miktar borç verirdim. Bunu yapabiliriz.
- IMF anlaşmalarında, “mali disiplin” ve “bu konuda yazılı program” istenir. Ben de hemen, IMF’nin hazırlayacağı programı kendim hazırlardım. Parasal ve bütçe hedeflerimi belirlerdim. Ekonomik Program’ımı, yaz sonunda açıklardım.

Yapısal reformların devamı
- IMF, “yapısal reformlar”ın devamını ister. Yapısal reformlar konusunda da bir ek program hazırlar; reformlar için hedef tarihler belirler ve bu programa uyacağımı gösteren açıklamalar yapardım.
- IMF, “gelir otoritesinin özelleştirilmesini” istiyorsa; hemen bir “vergi reformu tasarısı” hazırlardım. Gelir otoritesini, özelleştirmez ama özerkleştirirdim. Türkiye’nin temel mali sorunu, “kayıtdışı ekonomi”, “herkesin vergi mükellefi olamaması” ve vergilerin gelirden değil de harcamadan alınmaya kalkılması. Bu konuların üzerine giderdim. Bu konuda, hemen bir “bilgiçler heyeti” oluştururdum.
- IMF, anlaşmasının “uygulanıp, uygulanmadığını” denetlemek ister. Ben de, ekonomiden sorumlu bakan ve bürokratlardan her ay “Ekonomik Program” konusunda kamuoyuna sözlü ve yazılı detaylı bir brifing vermelerini isterdim. Bu brifinge, yabancı medya mensuplarını da çağırırdım. 
- Yaptığım programı ve programa uyma taahhüdümü, tüm ülke ekonomi bakanlarına; uluslararası tüm kuruluşlara; tüm uluslararası bankalara ve Türkiye’de yatırım yapabilecek tüm şirketlerin CEO veya yönetim kurulu başkanlarına gönderirdim.
IMF ile yolları ayırmak iyi de, bu durumda sizin ne yapacağınızı açıklamanız lazım. Bütün bu açıklamalardan sonra,  IMF ile onların istediği şartlarla bir anlaşma imzalarsanız, anlaşmanın “bağırta bağırta” imzalattırıldığı konuşulur.

ytoruner@milliyet.com.tr

Osman Ulagay Türkiye’nin Obama’sını arıyor

Karaciğer naklinde dünyanın önde gelen isimlerinden Prof. Münci Kalayoğlu bir TV programında “Hayatta size en çok heyecan veren şey nedir?” sorusuna, “Bir hastaya nakledeceğim karaciğeri elimde tutabilmektir,” diye yanıt vermiş. Osman Ulagay “Aynı soru bugün bana sorulsa, halen yaşanmakta olan küresel krizin yarattığı altüst oluşu, fevkalade heyecan verici bulduğumu söyleyebilirim,” diyor. Ulagay’ın yakınında bulunan biri olarak ben de Osman’ın 1 yılı aşkın süredir 7 gün 24 saat hiç eksilmeyen heyecanına tanıklık ettim.
Hayatı piyasalara indirgeyen ve insanın toplumsal bir varlık olduğunu unutan bir anlayış, zaten iflasın eşiğine gelmişti. Dolayısıyla bu krizin, değişim umudunu da içinde barındırması çok heyecanlandırıyordu Ulagay’ı...
Murat Aksoy bu heyecanı sezmiş olmalı ki, söyleşi formatında bir kitap hazırlamayı önerdi. Ve böylece, dünyada yaşanmakta olan dramatik gelişmelerin, Ulagay’ın gözüyle bütünsel bir değerlendirmesi, Özgür Yayınları’ndan “Küresel Çöküş ve Kapitalizmin Geleceği” başlığıyla çıktı.

Bütüncül bir değişim
Kitap, size 2 saatte küresel krizle ilgili müthiş bir ufuk turu yaptırıyor. Bu ufuk turunda Çinli tüketicinin tasarrufları, Amerikalı tüketicinin tüketimi, yaratılan balonlar ve küresel finans baronlarının manipülasyonlarıyla ayakta tutulan bir sistemin çöküşünü, rakamlarıyla ve belli başlı aktörleriyle adım adım izliyorsunuz. Ulagay, krizin nedenleri ve analizinin ardından, krizden uzun vadeli çıkışın ipuçlarını veriyor.
Krizden çıkışın ancak, bireysel ahlaktan tüketim kalıplarına kadar uzanan, tümüyle yeni bir yaşam biçimini içine alan, bütüncül bir paradigma değişikliğiyle mümkün olabileceğini belirten Ulagay, ABD’de Başkanlık koltuğunda Obama’nın oturmasının da yaydığı iyimserlikle “Dünya ekonomisinde yaşananları son 25-30 yıldır izlemiş bir gazeteci olarak havada bir değişim kokusu var ve ben bunu ilk defa hissediyorum,” diyor. Bu çok önemli; zira Ulagay bugüne kadar hep, dünyanın ve Türkiye’nin “havasındaki” olumsuz değişimlerin kokusunu almakla ünlüdür.

Obama ile yükselen trend
Şimdi neden bir umut ışığı gördüğüne gelince... Ulagay, dünya ekonomisinin lokomotifi olan ABD’de, Başkan Obama ve ekibinin, sistemi değilse bile son 25 yıldaki uygulanma biçimini, ciddi olarak sorgulayan bir söylemle göreve başlamasını önemsiyor. Ve “Kriz öncesi şartlara dönmek hedef değildir” diyen Obama’dan, finansa dayanan ve gelir dağılımını bozan bir modelden, reel ekonomiye dayalı bir modele geçişi de içeren bir açılım bekliyor.
Ulagay’a göre Türkiye için de asıl hedef, krizden önceki duruma geri dönmek, bir yerlerden dış kaynak bulup; hızlandıkça dış açık yaratan, istihdam sorununu çözemeyen, kayıtdışı ekonomiden destek alan bir büyüme olmamalı.
Peki ne olmalı?
Ulagay diyor ki: “Türkiye’nin, bu altüstlükten yükselecek yeni trendi yakalayacak bir lidere ihtiyacı var. Tıpkı yetişme tarzı, hayat felsefesi ve ideolojik eğilimi, 1980’lerde dünyada yükselen yeni trendle bağdaşan Turgut Özal gibi... Ancak Türkiye’nin yeni Özal’ı, daha doğrusu Obama’sı henüz ufukta belirmiş değil.”
Ulagay, yeni liderin soldan gelmesini bekliyor.

mtamer@milliyet.com.tr

Hangi halkta para var?

Başbakan perşembe günü önemli bir teşvik paketi açıkladı. Paket gerçekten çok kapsamlı. Bölgesel ve sektörel boyutları bulunuyor. Nitekim birçok yabancı yatırım kuruluşu bu paketi oldukça olumlu karşıladı. Bizim görüşümüz ise farklı. Biz krizin olumsuz etkilerini azaltmakta geç kalındığı kanısındayız. Tabii bir de bazı ayrıntılarda tuhaflıklar seziliyor.
Üstelik Başbakan bu paketin 1.5 yıl önce hazırlanmaya başladığını bizzat kendisi itiraf etti. Bu durumda anlaşılıyor ki, paket küresel kriz ortaya çıkmadan hazırlanmış. Peki neden o zaman bu kadar beklenmiş?
Başbakan’ın açıklamalarında şaşırtan iki konu daha vardı. Birincisi, ‘kusura bakmayın ama halkta para var’ dedi. Başbakan’ın halk dediği kimler? 2002 seçimlerinde oylarını almaya başladığı (daha sonra 2004 yerel ve 2007 genel seçimlerinde bunu pekiştirdiği) kent varoşlarında oturan veya orta Anadolu’daki çiftçi mi? Sanmıyoruz.
Açıkçası Başbakan için bu büyük bir talihsizlik oldu. Başbakan Erdoğan ne denli farkında bilmiyoruz ama bu krizde yaşanan işsizlik sayısal olarak da, oransal olarak da 2001’den beter. İşsiz kalan insanların parasının olduğunu herhalde Başbakan düşünmüyor.
Başbakan biz gelince ‘en düşük memur maaşı 660 liraydı. Şimdi 1200 lira’ diyor. İyi de aradan tam 7 yıl geçti. Enflasyondaki artış bu artıştan fazla oldu. Kaldı ki, refah payı denen yani bir ülkenin kalkınmasından pay verilmediği taktirde maaşlar enflasyondan fazla artsa da göreli olarak yoksullaşır.
Türkiye en çok etkilenenler arasında
İkincisi başbakan krizin teğet geçeceği konusunda hala ısrarlı. Şu ilk çeyrek büyümesi bir açıklansa. Başbakan hala aynı görüşü savunabilecek mi, göreceğiz. Ümit etmek, yahut temenni ile tahmin ayrı şeylerdir. Herhalde Başbakan temennisini ifade ediyor, ama bu hiç de gerçekçi değil.

Yukarıdaki grafikte de görüdlüğü gibi, 2009 yılında küresel krizden en çok etkilenecek ülke olarak İzlanda görülüyor. Fakat İzlanda küçük bir ekonomiye sahip.
Büyük ülkeler içinde ise en fazla etkilenecek olanlar arasında Japonya, Rusya (petrol fiyatı düştüğünden) ve Almanya görülüyor. Bu ülkelerin ortak özelliği ihracatlarının milli gelirlerine oranlarının çok yüksek olması. Bu nedenle böylesine olumsuz etkilenmeleri normal. Ama Türkiye’nin bu denli olumsuz etkilenmesi düşünmeye değer.
Tekrarla hükümetin oturup Türkiye’nin yeni bir üretim stratejisini tasarlaması gerekiyor. Hem kısa vadeli toparlanma hem de uzun dönemli yüksek büyüme performansı için. Bunun da başında enerjide dışa bağımlılığın çözülmesi geliyor. Bunlar henüz görünmüyor.
Başbakan’a sormak gerek: Halkta çok para varsa, neden teşvik paketi açıklıyorsunuz?

hgunes@milliyet.com.tr